آموزش شرح ابن عقیل - ۱

دانلود رایگان pdf کتاب شرح ابن عقیل

دانلود رایگان pdf کتاب شرح ابن عقیل

شرح کلام و ما یتالف (1)

اهمیت علم نحو:
برای ورود به معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام، آشنایی با ادبیات عرب و قواعد آن ضروری است؛ زیرا قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم و اهل‌بیت علیهم‌السلام، دو رکن اساسی معارف اسلامی، به زبان عربی بیان شده‌اند.

واضع علم نحو:
بر اساس نقل مشهور در منابع امامیه، پایه‌گذاری علم نحو به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نسبت داده شده است. بنا بر این نقل، حضرت اصول اولیه این علم را به ابوالاسود دؤلی تعلیم دادند و از جمله به ایشان فرمودند: «انْحُ هَذَا النَّحْوَ»؛ یعنی به همین شیوه پیش برو. ابوالاسود دؤلی نیز در تدوین و گسترش این علم نقش داشته است.

وجه تسمیه علم نحو:
نام‌گذاری این علم به «نحو» نیز بر اساس همین روایت، برگرفته از عبارت «انْحُ هَذَا النَّحْوَ» امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.

تفاوت تألیف و ترکیب
اگرچه تألیف و ترکیب در نگاه نخست به یک معنا به نظر می‌رسند، از نظر اصطلاحی تفاوتی میان آن‌ها وجود دارد:
ترکیب: مطلق پیوستن و ضمیمه‌شدن یک کلمه یا چند کلمه به کلمه‌ای دیگر است؛ خواه میان اجزای آن تناسب و ارتباطی وجود داشته باشد یا خیر.
تألیف: پیوستن اجزا به یکدیگر به‌گونه‌ای است که میان آن‌ها نوعی تناسب و الفت برقرار باشد.
بنابراین، تألیف اخص از ترکیب است؛ یعنی هر تألیفی ترکیب است، اما هر ترکیبی تألیف نیست.

بیان تفاوت کلام، کَلِم و کلمه

۱. کلام:
در اصطلاح نحویان، کلام عبارت است از لفظ مرکبی که معنای کاملی را برساند؛ به‌گونه‌ای که سکوت‌کردن بر آن صحیح باشد.
مانند:
زَيْدٌ قَائِمٌ (زید ایستاده است).
قَامَ زَيْدٌ (زید برخاست).
اسْتَقِمْ (استقامت داشته باش).

۲. کَلِم:
کَلِم عبارت است از مجموعه‌ای متشکل از سه کلمه یا بیشتر، خواه معنای کامل و مستقلی برساند یا نرساند.
مانند:
إِنْ قَامَ زَيْدٌ (اگر زید برخیزد).
این عبارت کَلِم است؛ زیرا از سه کلمه تشکیل شده، اما کلام نیست؛ چون معنای کاملی که بتوان بر آن سکوت کرد، نمی‌رساند.

۳. کلمه:
کلمه عبارت است از لفظی که برای یک معنای مفرد وضع شده باشد.
مانند: زَيْدٌ، قَامَ و فِي.

بیان یک قاعده
هنگامی که دو کلمه یا عبارت، در یک نقش نحوی مشترک باشند، معمولاً برای پیوند دادن آن‌ها از حرف عطف استفاده می‌شود.
مانند:
جَاءَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو (زید و عمرو آمدند).
البته در برخی از موارد، بدون استفاده از حرف عطف نیز می‌توان کلمه دوم را به کلمه اول وابسته کرد که از جمله آن‌ها عبارت‌اند از: نعت، توکید، بدل و عطف بیان.

موارد تعدد بدون نیاز به حرف عطف
در حالت معمول، برای پیوند دادن چند کلمه با نقش نحوی یکسان از حرف عطف استفاده می‌شود؛ مانند:
جَاءَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو (زید و عمرو آمدند).
اما در سه مورد، امکان تعدد بدون استفاده از حرف عطف وجود دارد:
۱. خبر: مانند زَيْدٌ قَائِمٌ ضَاحِكٌ (زید ایستاده و خندان است).
۲. صفت (نعت): مانند مَرَرْتُ بِرَجُلٍ كَرِيمٍ شُجَاعٍ (از کنار مردی بزرگوار و شجاع گذشتم).
۳. حال: مانند جَاءَ زَيْدٌ رَاكِبًا مُبْتَسِمًا (زید در حالی آمد که سواره و خندان بود).

دقت در مطلب: کاربرد کلمه به معنای کلام
گاهی واژه «کلمه» در معنایی عام‌تر از اصطلاح نحوی آن به کار می‌رود و منظور از آن، یک عبارت یا گفتار کامل است.
برای مثال، در تعبیر «کلمة لا إله إلا الله»، واژه «کلمه» به کار رفته است؛ درحالی‌که عبارت «لا إله إلا الله» از نظر اصطلاح نحوی، یک کلام تام و صحیح‌السکوت است.
بنابراین، باید میان معنای لغوی و کاربرد عام واژه «کلمه» و معنای اصطلاحی آن در علم نحو تفاوت قائل شد.

معانی حرف «قَدْ»
حرف «قَدْ» با توجه به فعلی که بر سر آن وارد می‌شود، معانی متفاوتی دارد:
۱. اگر بر سر فعل ماضی وارد شود: معمولاً معنای تحقیق و تأکید بر تحقق فعل دارد.
مثال: قَدْ ضَرَبَ (به‌تحقیق زد / واقعاً زد).

۲. اگر بر سر فعل مضارع وارد شود:
معمولاً معنای تقلیل دارد؛ یعنی گاهی و به‌ندرت. مثال: قَدْ يَصْدُقُ الْكَذُوبُ (گاهی شخص دروغگو راست می‌گوید).
توجه: «قَدْ» در کنار فعل مضارع، بسته به قرائن و بافت جمله، می‌تواند معنای تکثیر (زیاد و مکرر اتفاق افتادن) یا احتمال و انتظار وقوع فعل را نیز برساند.

شرح کلام و ما یتالف (2)

تعریف کلام

نحویان می‌گویند:
«الكَلَامُ: اللَّفْظُ المُفِيدُ فَائِدَةً يَحْسُنُ السُّكُوتُ عَلَيْهَا»
یعنی: کلام عبارت است از لفظی که معنای کاملی را برساند؛ به‌گونه‌ای که سکوت بر آن صحیح باشد.

بررسی اجزای تعریف:
هر تعریف منطقی باید دارای جنس و فصل باشد.
۱. لفظ: جنس تعریف است و شامل کلام، کلمه، کَلِم، لفظ مهمل و لفظ مستعمل می‌شود.
۲. مفید: قیدی است که لفظ مهمل را از تعریف خارج می‌کند؛ مانند «دِيز» که لفظی بدون معنای موضوع‌له است.
۳. فائدةً يَحْسُنُ السُّكُوتُ عَلَيْهَا: این قید، کلمه و برخی از کَلِم را از تعریف خارج می‌کند؛ زیرا کلمه به‌تنهایی معنای کاملی ندارد و برخی از کَلِم نیز با وجود ترکیب‌شدن از سه کلمه یا بیشتر، معنای کاملی را نمی‌رسانند.
مانند: «إِنْ قَامَ زَيْدٌ»؛ اگرچه از سه کلمه تشکیل شده است، اما معنای کاملی ندارد و سکوت بر آن صحیح نیست.

تفاوت کلام نحوی و کلام لغوی
کلام لغوی: به هر چیزی که بر زبان آورده شود، کلام گفته می‌شود؛ خواه معنای کامل و مستقلی داشته باشد یا نداشته باشد.
کلام نحوی: در اصطلاح نحویان، کلام دارای دو ویژگی است:
۱. دارای اسناد تام باشد؛ یعنی میان اجزای آن نسبت کاملی برقرار شده باشد.
۲. معنای کاملی را برساند؛ به‌گونه‌ای که سکوت بر آن صحیح باشد.

اقسام اسم جنس
اسم جنس از نظر دلالت بر افراد جنس، به دو قسم تقسیم می‌شود:
۱. اسم جنس إفرادی: اسمی است که بر ماهیت و حقیقت یک جنس دلالت می‌کند و بر مقدار کم و زیاد آن قابل اطلاق است؛ مانند «الماء» (آب) که هم بر مقدار کم و هم بر مقدار زیاد آب اطلاق می‌شود.
۲. اسم جنس جمعی: اسمی است که بر یک جنس به‌صورت مجموعه‌ای دلالت می‌کند و مفرد آن از طریق افزودن «ة» یا «یاء النسب» از آن متمایز می‌شود.
مانند:
- تَمْر (خرما) و تَمْرَة (یک دانه خرما).
- شَجَر (درختان) و شَجَرَة (یک درخت).
- عَرَب (عرب‌ها) و عَرَبِيّ (یک فرد عرب).
- رُوم (رومیان) و رُومِيّ (یک فرد رومی).

قیود تعریف کلمه
تعریف کلمه در اصطلاح نحوی عبارت است از:
«اللَّفْظُ الْمَوْضُوعُ لِمَعْنًى مُفْرَدٍ»
یعنی: لفظی که برای یک معنای مفرد وضع شده باشد.
این تعریف دارای سه قید است:
۱. لفظ باشد: مواردی مانند خط، نوشته، اشاره و رمز که از دوال غیرلفظی هستند، از تعریف خارج می‌شوند.
۲. موضوع باشد: یعنی برای معنایی وضع شده باشد؛ بنابراین لفظ مهمل و مواردی که دلالت آن‌ها طبیعی یا عقلی است، از تعریف خارج می‌شوند.
۳. مفرد باشد: یعنی بر یک معنای غیرمرکب دلالت کند؛ بنابراین کلام که بر معنای مرکب دلالت دارد، از تعریف خارج می‌شود.

کلمه و اراده کلام
گاهی واژه «کلمه» به کار می‌رود، اما منظور از آن یک کلام کامل است؛ مانند:
«لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»
این عبارت از نظر اصطلاح نحوی، کلامی کامل است، اما در تعبیر «كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ» از آن با عنوان کلمه یاد می‌شود.
بنابراین، گاهی از واژه کلمه، معنای کلام اراده می‌شود.

شرح کلام و ما یتالف (3)

قیود کلام
کلام در اصطلاح نحوی دارای دو ویژگی است:
۱. اسناد: میان دو جزء کلام، یعنی مسند و مسندالیه، نسبت برقرار باشد.
۲. فایده تامه: معنای کاملی را برساند؛ به‌گونه‌ای که سکوت بر آن صحیح و نیکو باشد (يَحْسُنُ السُّكُوتُ عَلَيْهَا).

تفاوت کلام و جمله:
در اصطلاحی که در این درس مورد نظر است، تفاوت کلام و جمله در این است که کلام علاوه بر داشتن اسناد، باید فایده تامه نیز داشته باشد؛ اما جمله صرفاً از اسناد میان مسند و مسندالیه تشکیل می‌شود و لزوماً معنای کاملی را نمی‌رساند.
بنابراین، هر کلامی جمله است، اما هر جمله‌ای کلام نیست.

کَلِم
کَلِم، اسم جنس جمعی است که مفرد آن «کلمه» می‌باشد و در اصطلاح نحوی به ترکیبی گفته می‌شود که از سه کلمه یا بیشتر تشکیل شده باشد؛ خواه معنای کامل و مستقلی برساند یا نرساند.

قیود تعریف کلمه
تعریف کلمه در اصطلاح نحوی عبارت است از:
«اللَّفْظُ الْمَوْضُوعُ لِمَعْنًى مُفْرَدٍ»
یعنی: لفظی که برای معنایی مفرد وضع شده باشد.

این تعریف دارای سه قید است:
۱. لفظ باشد: لفظ عبارت است از صوتی که از حروف هجایی تشکیل شده و از مخرج حروف ادا می‌شود. با این قید، دوال غیرلفظی مانند نوشته و اشاره از تعریف خارج می‌شوند.
۲. موضوع باشد: یعنی دلالت آن بر معنا، دلالتی وضعی باشد؛ بنابراین، دلالت‌های طبیعی و عقلی و نیز لفظ مهمل از تعریف خارج می‌شوند.
۳. مفرد باشد: یعنی برای معنایی غیرمرکب وضع شده باشد؛ بنابراین، کلام که بر معنای مرکب دلالت می‌کند، از تعریف خارج می‌شود.

رابطه کلام و کَلِم
رابطه کلام و کَلِم از میان نسب اربعه، عموم و خصوص من‌وجه است؛ یعنی بعضی از مصادیق آن‌ها مشترک و بعضی مختص به یکی از آن دو هستند.
۱. کلام باشد، اما کَلِم نباشد:

«قَامَ زَيْدٌ»
این عبارت کلام است؛ زیرا معنای کاملی دارد، اما کَلِم نیست؛ زیرا از دو کلمه تشکیل شده است.
۲. کَلِم باشد، اما کلام نباشد:
«إِنْ قَامَ زَيْدٌ»
این عبارت کَلِم است؛ زیرا از سه کلمه تشکیل شده، اما کلام نیست؛ زیرا معنای کامل و مستقلی ندارد و سکوت بر آن صحیح نیست.

۳. هم کلام باشد و هم کَلِم:
«قَدْ قَامَ زَيْدٌ»
این عبارت هم کلام است؛ زیرا معنای کاملی دارد و هم کَلِم است؛ زیرا از سه کلمه تشکیل شده است.
بنابراین، رابطه کلام و کَلِم، عموم و خصوص من‌وجه است.

اشکال بر مثال ابن عقیل
ابن عقیل برای بیان موردی که کلام است، اما کَلِم نیست، مثال «زَيْدٌ قَائِمٌ» را ذکر می‌کند.
اشکال: در عبارت «زَيْدٌ قَائِمٌ»، اسم «قائم» اسم فاعل است و ضمیر مستتری به تقدیر «هُوَ» در آن وجود دارد که به «زید» بازمی‌گردد. بنابراین، با در نظر گرفتن این ضمیر، عبارت از سه جزء تشکیل شده است: زید، قائم و ضمیر مستتر در قائم. در نتیجه، ممکن است این عبارت کَلِم نیز محسوب شود.
پاسخ مطرح‌شده: در شمارش کلمات، باید میان کلمات ملفوظ و اجزای مقدر و مستتر تفاوت قائل شد. ضمیر مستتر در «قائم» به‌صورت مستقل تلفظ نشده است؛ بنابراین، با ملاک قرار دادن کلمات ملفوظ، عبارت «زَيْدٌ قَائِمٌ» از دو کلمه تشکیل شده است.

دقت در مطلب:
لفظ را از نظر نحوه وجود و حضور در عبارت می‌توان به سه صورت تقسیم کرد:
۱. تحقیقی: لفظی که بالفعل تلفظ شده و در عبارت وجود دارد.
۲. تقدیری: لفظی که در عبارت حذف شده، اما به کمک قرینه و ساختار جمله در تقدیر گرفته می‌شود.
۳. منوی: لفظی که اگرچه تلفظ نشده، اما در ساختار و معنای عبارت در نظر گرفته شده است؛ مانند ضمیر مستتر.
بنابراین، برای جلوگیری از این اشکال و ابهام در شمارش کلمات، بهتر است به‌جای «زَيْدٌ قَائِمٌ» از مثال «قَامَ زَيْدٌ» استفاده شود؛ زیرا در این مثال، فعل و فاعل هر دو به‌صورت آشکار وجود دارند و عبارت تنها از دو کلمه تشکیل شده است.

بیان یک قاعده: املای کلمه تمییز
واژه «تَمْيِيز» با دو یاء نوشته می‌شود و نوشتن آن به‌صورت «تَمِيز» صحیح نیست.
زیرا «تَمْيِيز» مصدر باب تفعیل از فعل «مَيَّزَ يُمَيِّزُ» و بر وزن «تَفْعِيل» است. در این ساختار، یاء اصلی کلمه (عین‌الفعل) در کنار یاء وزن قرار می‌گیرد و هر دو در نوشتار حفظ می‌شوند.
بنابراین، صورت صحیح این کلمه «تَمْيِيز» است، نه «تَمِيز».

نکات علمی تکمیلی
۱. درباره تفاوت کلام و جمله: این تفکیک در میان نحویان شناخته‌شده است، اما همه نحویان الزاماً کلام و جمله را با همین تفکیک به کار نمی‌برند. برای جزوه شرح ابن عقیل، بهتر است آن را به‌عنوان اصطلاح مورد استفاده در درس حفظ کنی.
۲. درباره اشکال بر ابن عقیل: اصل مثال «زَيْدٌ قَائِمٌ» در خود شرح ابن عقیل آمده است و ابن عقیل در مبحث ضمیر مستتر نیز برای «قائم» ضمیر مستتر در نظر می‌گیرد. بنابراین، بهتر است نگوییم مثال ابن عقیل قطعاً غلط است؛ بلکه بگوییم برای جلوگیری از اختلاف در نحوه شمارش اجزای مقدر، مثال «قَامَ زَيْدٌ» روشن‌تر است.
۳. درباره لفظ تحقیقی، تقدیری و منوی: این تقسیم را می‌توان به‌عنوان توضیح تکمیلی درس حفظ کرد؛ اما بهتر است آن را یک تقسیم‌بندی مطلق و مورد اتفاق تمام نحویان معرفی نکنیم.
۴. درباره تمییز: اصلاح پایانی درست است. مصدر «مَيَّزَ» در باب تفعیل، «تَمْيِيز» است و دو یاء آن در ساختار صرفی کلمه حفظ می‌شوند.

در مجموع، در این بخش مهم‌ترین اصلاح محتوایی این بود که تفاوت کلمات ملفوظ با اجزای مقدر نحوی روشن شود تا دانش‌پژوه در مباحث بعدی درباره ضمیر مستتر دچار تناقض نشود.

علائم اسم

اقسام اعراب
اعراب بر چهار قسم است: رفع، نصب، جر و جزم. این چهار قسم از نظر اختصاص و اشتراک به دو دسته تقسیم می‌شوند:

1. مختص:
الف) مختص به اسم: جر از علائم مختص اسم است؛ یعنی فقط اسم مجرور می‌شود.
ب) مختص به فعل: جزم از علائم مختص فعل است؛ یعنی فقط فعل مضارع مجزوم می‌شود.

2. مشترک:
رفع و نصب میان اسم و فعل مشترک هستند؛ یعنی هم اسم و هم فعل می‌توانند مرفوع یا منصوب باشند.
اقسام سه‌گانه جر
جر از سه طریق حاصل می‌شود:
۱. جر به حرف: مانند «مَرَرْتُ بِزَيْدٍ»؛ زید به‌واسطه حرف جر «باء» مجرور شده است.
۲. جر به اضافه: مانند «غُلَامُ زَيْدٍ»؛ زید به‌سبب اضافه‌شدن به غلام مجرور شده است.
۳. جر به تبعیت: مانند «مَرَرْتُ بِزَيْدٍ الْفَاضِلِ»؛ کلمه «الفاضل» به‌سبب تبعیت از زید مجرور شده است.

نکته: تعبیر «بالجر» از تعبیر «بحرف الجر» جامع‌تر است؛ زیرا جر به‌صورت مطلق، هر سه قسم مذکور را شامل می‌شود، درحالی‌که تعبیر «بحرف الجر» تنها جر به‌وسیله حرف را در بر می‌گیرد.

بررسی عوامل جر مضاف‌الیه
درباره عامل جر مضاف‌الیه، میان نحویان سه دیدگاه وجود دارد:
۱. حرف جر مقدر: برخی از نحویان معتقدند که عامل جر مضاف‌الیه، حرف جر مقدری است که میان مضاف و مضاف‌الیه در تقدیر گرفته می‌شود؛ مانند حرف لام در «غُلَامُ زَيْدٍ» که در اصل به معنای «غُلَامٌ لِزَيْدٍ» است.
۲. عامل معنوی: بر اساس این دیدگاه، خودِ رابطه اضافه و نسبت میان مضاف و مضاف‌الیه، عامل معنوی جر است.
۳. مضاف: بر اساس این دیدگاه، خود مضاف عامل جر مضاف‌الیه است؛ مانند «غُلَامُ زَيْدٍ» که در آن، کلمه «غلام» عامل جر کلمه «زید» است.
این سه مورد، سه دیدگاه مختلف درباره عامل جر مضاف‌الیه هستند، نه سه عامل که هم‌زمان در یک ترکیب عمل کنند.

نکته: بنابراین، درباره عامل جر مضاف‌الیه اختلاف‌نظر وجود دارد و نمی‌توان به‌صورت مطلق گفت که مجرورشدن آن ناشی از حرف جر است یا نیست. در ترکیب ظاهری، حرف جر ملفوظی میان مضاف و مضاف‌الیه وجود ندارد، اما برخی نحویان حرف جر مقدر را عامل می‌دانند.

اقسام چهارگانه تنوین
تنوین از علائم اسم است و چهار قسم دارد:

۱. تنوین تمکین (تمکّن، امکنیت یا صرف):
تنوینی است که به اسم معربِ منصرف ملحق می‌شود و نشان‌دهنده تمکّن و استقرار آن در جایگاه اسم است.
مانند: زَيْدٌ، رَجُلٌ.

۲. تنوین تنکیر:
تنوینی است که به برخی از اسم‌های مبنی ملحق می‌شود تا میان حالت معرفه و نکره آن‌ها تفاوت ایجاد کند.
مانند: «صَهْ» و «صَهٍ».

۳. تنوین مقابله:
تنوینی است که به آخر جمع مؤنث سالم ملحق می‌شود و در مقابل نون جمع مذکر سالم قرار می‌گیرد.
مانند: مُسْلِمَاتٌ که تنوین آن در مقابل نون در مُسْلِمُونَ قرار دارد.

۴. تنوین عوض:
تنوینی است که به‌جای یک کلمه، حرف یا جمله حذف‌شده می‌آید و سه قسم دارد:
الف) عوض از جمله: تنوینی که به «إذ» ملحق می‌شود و جایگزین جمله‌ای می‌شود که پس از آن حذف شده است.
مانند: «حِينَئِذٍ» در آیه شریفه:
«وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ»
ب) عوض از اسم: تنوینی که به کلمه «كُلّ» ملحق می‌شود و جایگزین مضاف‌الیه حذف‌شده آن می‌گردد.
مانند: «كُلٌّ قَائِمٌ»؛ یعنی «كُلُّ إِنْسَانٍ قَائِمٌ».
ج) عوض از حرف: تنوینی که به برخی اسم‌های منقوص مانند «جَوَارٍ» و «غَوَاشٍ» ملحق می‌شود و جایگزین حرف یاء حذف‌شده در آن‌ها می‌گردد.

علائم اسم- تنوین ترنم

رابطه کلام و کَلِم
رابطه کلام و کَلِم از میان نسب اربعه، عموم و خصوص من‌وجه است.

تقسیم کلمه
کلمه بر سه قسم است:
۱. اسم: کلمه‌ای است که بر معنایی مستقل دلالت کند و مقترن به زمان نباشد.
۲. فعل: کلمه‌ای است که بر معنایی مستقل دلالت کند و مقترن به یکی از زمان‌های سه‌گانه باشد.
۳. حرف: کلمه‌ای است که به‌تنهایی معنای مستقلی ندارد و معنای آن در ارتباط با کلمات دیگر مشخص می‌شود.

تعریف قافیه و اقسام آن
قافیه، بخش پایانی بیت شعر است که بر اساس حروف و حرکات مشخصی تعیین می‌شود.

قافیه از نظر وضعیت حرف رویّ به دو قسم تقسیم می‌شود:
۱. قافیه مطلقه: قافیه‌ای است که حرف رویّ آن متحرک باشد و پس از آن حرف اطلاق (الف، واو یا یاء) قرار گیرد.
۲. قافیه مقیده: قافیه‌ای است که حرف رویّ آن ساکن باشد و پس از آن حرف اطلاق نیاید.

تنوین ترنم و تنوین غالی
۱. تنوین ترنم: نون ساکنی است که در شعر به قافیه مطلقه ملحق می‌شود و جایگزین حرف اطلاق (حرف عله‌ای که از اشباع حرکت رویّ پدید آمده است) می‌گردد.
مانند:
أَقِلِّي اللَّوْمَ عَاذِلَ وَالْعِتَابَنْ
وَقُولِي إِنْ أَصَبْتُ لَقَدْ أَصَابَنْ

در این مثال، نون پایانی در «العتابن» و «أصابن» تنوین ترنم است.
۲. تنوین غالی: نون ساکنی است که به قافیه مقیده ملحق می‌شود. این نوع تنوین را اخفش مطرح کرده است.
مانند:
وَقَاتِمِ الْأَعْمَاقِ خَاوِي الْمُخْتَرَقْنْ
در این مثال، نون پایانی در «المخترقن» تنوین غالی است.
نکته: این دو نوع تنوین، برخلاف تنوین‌های دیگر، اختصاص به اسم ندارند و ممکن است به فعل و حرف نیز ملحق شوند.

اشکال بر ابن مالک
ابن مالک در بیت مربوط به علائم اسم، تنوین را به‌صورت مطلق از نشانه‌های اسم معرفی کرده است.
ابن عقیل به ظاهر این عبارت اشکال می‌کند؛ زیرا دو نوع تنوین اخیر، یعنی تنوین ترنم و تنوین غالی، اختصاص به اسم ندارند و در اسم، فعل و حرف نیز به کار می‌روند.

دفاع از ابن مالک
تعریف حقیقی تنوین عبارت است از:
«نُونٌ سَاكِنَةٌ زَائِدَةٌ تَلْحَقُ آخِرَ الِاسْمِ لَفْظًا لَا خَطًّا لِغَيْرِ تَوْكِيدٍ»
یعنی نون ساکن و زائده‌ای که در تلفظ، نه در نوشتار، به آخر اسم ملحق می‌شود و برای تأکید نیست.
اما تنوین ترنم و تنوین غالی، در حقیقت از اقسام تنوین اصطلاحی نیستند؛ بلکه نام‌گذاری آن‌ها به تنوین، مجازی است.

بنابراین، با توجه به اصل حمل الفاظ بر معنای حقیقی خود، می‌توان گفت منظور ابن مالک از تنوین در شمارش علائم اسم، تنوین حقیقی و مختص اسم است، نه تنوین ترنم و غالی.
در نتیجه، اشکال واردشده بر ابن مالک برطرف می‌شود.
علائم دیگر اسم: نداء و أل
۱. نداء:
منادا واقع‌شدن از ویژگی‌های اسم است؛ زیرا فعل و حرف نمی‌توانند به‌عنوان منادا قرار گیرند.
نکته: مقصود از این علامت، منادا واقع‌شدن حقیقی است، نه صرفاً قرارگرفتن یک حرف ندا پیش از کلمه؛ زیرا گاهی حرف ندا در کاربردهایی مانند «يا لَيْتَ» برای تنبیه به کار می‌رود و منادایی در جمله وجود ندارد.
۲. أل:
پذیرش الف و لام از نشانه‌های اسم است؛ مانند «الرَّجُل».
البته باید میان «أل» تعریف و «أل» موصوله تفاوت قائل شد. درباره ورود «أل» موصوله بر فعل مضارع میان نحویان اختلاف وجود دارد.
برای نمونه، در شعر فرزدق آمده است:
مَا أَنْتَ بِالْحَكَمِ الَّذِي تُرْضَى حُكُومَتُهُ
در این مثال، «أل» در «التُرضى» به معنای «الذي» است و بر سر فعل مضارع آمده است. البته این کاربرد را نمی‌توان به‌عنوان قاعده‌ای عمومی و بدون اختلاف در نظر گرفت.

معنای بیت ابن مالک
«بِالْجَرِّ وَالتَّنْوِينِ وَالنِّدَا وَأَلْ
وَمُسْنَدٍ لِلِاسْمِ تَمْيِيزٌ حَصَلْ»

معنای بیت:
اسم از فعل و حرف به‌وسیله پنج علامت متمایز می‌شود:
۱. جرّ
۲. تنوین
۳. نداء
۴. الف و لام
۵. مسندالیه واقع‌شدن (یعنی اسناد دادن چیزی به آن و خبر دادن از آن).

تعریف فعل

تعریف حرف (1)

تعریف حرف (2)

تعریف معرب و مبنی

خلاصه باب اول و تطبیق آن

تعریف معرب و مبنی- اقسام شباهت

تعریف معرب و مبنی- اقسام شباهت

تعریف معرب و مبنی- اسماء معرب

معرب بودن فعل امر

معرب بودن فعل مضارع

مبنی بودن حرف

بیان علائم بناء

اعراب نیابی

اعراب اسماء سته

شرط اعراب در ذو و فم و ....

شرط اعراب در اب و اخ و حم

بررسی شرط اعراب در اسماء سته

بررسی شرط اعراب مثنی

بررسی اعراب جمع مذکر سالم

بررسی اعراب جمع مذکر سالم

شرایط جمع بستن صفت

لحقات به جمع مذکر سالم (1)

ملحقات به جمع مذکر سالم (2)

بحث ملحقات، باب سنون

نون عوض تنوین

اعراب جمع مونث سالم

اعراب جمع مونث سالم و ملحقات آن

اعراب غیر منصرف

اعراب افعال خمسه و معتل

اعراب معتل

خلاصه باب دوم و تطبیق آن

اعراب فعل معتل

معرفه و نکره (1)

معرفه و نکره (2)

بحث ضمیر (1)

بحث ضمیر (2)

بحث ضمیر«نا»

بحث ضمیر، بحث: «الف، واو، نون»

بحث وجوب استتار ضمیر

بحث ضمیر منفصل

بحث ضمیر منفصل منصوبی

بحث اولویت ضمیر متصل

موارد جواز استعمال ضمیر منفصل (1)

موارد جواز استعمال ضمیر منفصل (2)

موارد جواز اتصال و انفصال ضمیر

تعریف نون وقایه (1)

تعریف نون وقایه (2)

تعریف نون وقایه (3)

تعریف نون وقایه (4)

خلاصه ابواب- باب ضمیر

اسم عَلَم

اقسام ثلاثه اسم علم

رتبه بندی اقسام ثلاثه اسم علم

اجتماع اسم و لقب

اقسام علم: منقول و مرتجل

اقسام عَلَم: مرکب مزجی

اقسام عَلَم: مرکب اضافی

اقسام علم، علم جنس

اسم اشاره

اقسام اسم اشاره

مثنای اسم اشاره

اسم اشاره = جمع

اسم اشاره به قریب و بعید

اسم اشاره به مکان

موصولات

موصولات:«انَّ و کی »

موصولات: «موصول حرفی لو»

موصولات: «موصول اسمی»

موصولات: «جمع موصول»

موصولات:«جمع مونث»

موصولات: «موصول مشترک»

موصولات:«موصول الف و لام»

موصولات:«ذا موصول»

موصولات:«صله»

موصولات:« شرایط صله1»

موصولات:« شرایط صله 2»