فهرست موضوعات:
تاریخ کلام چیست؟
معرفی دانش کلام، روش و رسالتهای آن
معرفی دانش تاریخ، روش و رسالتهای آن
هدف و روش دانش تاریخ کلام
تفاوت تاریخ اندیشه با دیگر گرایشهای تاریخی و پیچیدگیهای آن
فهرست موضوعات
موضوع و روش دانش تاریخ کلام
بررسی بود و نبودها در دانش تاریخ کلام و عدم داوری در گزارهها
الگوهای پژوهش در دانش تاریخ کلام
اهمیت و ضرورت بررسیهای تاریخ کلامی در فهم منابع وحیانی
اسناد و منابع
کشی و طوسی، اختیار معرفه الرجال، ص ۵۱۶:
حدثني محمد بن مسعود، قال: حدثني عبد الله بن محمد، قال: حدثني الحسن الوشاء عن بعض أصحابنا، عن أبي عبد الله عليه السلام قال، قال لي أبو عبد الله عليه السلام: شهدت جنازة عبد الله بن أبي يعفور؟ قلت: نعم، وكان فيها ناس كثير قال: أما أنك سترى فيها من مرجئة الشيعة كثيرا.
فهرست موضوعات:
مناسبترین الگو برای بررسیهای تاریخ کلامی چیست؟
ارتباط میان دو دانش کلام و فلسفه به عنوان معیاری مناسب برای برش پژوهش در تاریخ کلام
چهار دوره اصلی مناسبات میان دانش کلام با فلسفه
دانش کلام در دوره استقلال در پنج سده نخست هجری
دوره پیدایش و شکلگیری دانش کلام (از ۱۱هـ تا ۹۰هـ)
دوره تکوین دانش کلام نظری (حدود ۹۰هـ تا ۲۶۰هـ)
دوره تدوین نظامهای جامع و دستگاههای کلامی (۲۶۰هـ تا ۳۵۰هـ)
دوره شرح و بسط نظامهای کلامی (۳۵۰هـ تا حدود ۴۵۰هـ)
دانش کلام در دوره رقابت و اختلاط با فلسفه
دانش کلام در دوره انحطاط و استحاله در برابر فلسفه
دانش کلام در دوره تجدید و احیاء
فهرست موضوعات
دوره پیدایش و شکلگیری دانش کلام (از ۱۱هـ تا ۹۰هـ)
ویژگیهای دوره پیدایش و شکلگیری دانش کلام (کلام سیاسی، اجتماعی و عملی)
دوره تکوین دانش کلام نظری (حدود ۹۰هـ تا ۲۶۰هـ)
ویژگیهای دوره تکوین دانش کلام نظری
تدوین نظامهای جامع و دستگاههای کلامی (۲۶۰هـ تا ۳۵۰هـ)
ویژگیهای دوره تدوین نظامهای جامع و دستگاههای کلامی
دوره شرح و بسط نظامهای کلامی
ویژگیهای دوره شرح و بسط نظامهای کلامی
فهرست موضوعات
دانش کلام در دوره رقابت و اختلاط با فلسفه (حدود ۴۵۰هـ)
ویژگیهای دوره رقابت و اختلاط با فلسفه
جریانیابی منطق ارسطویی در میان متکلمان اشعری مذهب
وامگیری اصطلاحات و روش فلسفی در کنار عدم باور به دستگاه فلسفی و ملزومات آن
دانش کلام در دوره ادغام و استحاله در برابر فلسفه (حدود سده ۹ تا ۱۲هـ)
ویژگیهای دوره انحطاط و استحاله دانش کلام در برابر فلسفه
تحول دانش کلام شیعی و ورود مفاهیم فلسفی
دانش کلام در دوره تجدید و احیاء (از سده ۱۲هـ تا دوره معاصر)
ویژگیهای دوره تجدید و احیاء دانش کلام
فهرست موضوعات
جریانهای فکری دوره پیدایش و شکلگیری دانش کلام (از ۱۱هـ تا ۹۰هـ) (کلام سیاسی)
شیعه
حلیسیه
معتزله سیاسی
خوارج
فهرست موضوعات
۱. جریانهای فکری دوره پیدایش و شکلگیری دانش کلام (از ۱۱هـ تا ۹۰هـ) (کلام سیاسی)
۲. مرجئه سیاسی
۳. افول امویان و بازشدن فضای فکری و شروع جریان کلام نظری
۴. پیدایش دو جریان قدریه الاوائل و جبریه
فهرست موضوعات
۱. پیوند دو جریان قدریه و معتزله سیاسی: معتزله کلامی
۲. پیوند جریان فکری حلیسیه و جبریه: اهل الحدیث
۳. سده چهارم هجری و تلاش برای نزدیکی میان دو جریان فکری اهل حدیث و معتزله
۴. اشاعره
۵. ماتریدیه
۶. طحاویه
۷. جریان کلامی اهل سنت در دوره رقابت و اختلاط با فلسفه (حدود ۴۵۰هـ)
۸. استفاده از ادبیات فلسفی تحولی در جریان کلامی اشاعره، معتزله بصره
فهرست موضوعات
۱. دانش کلام در دوره ادغام و استحاله در فلسفه (حدود سده ۹ تا ۱۲هـ)
۲. افول کلام اشاعره
۳. افول کلام معتزله
۴. کلام فلسفی شیعی
۵. نیازهای روز و تجدید و احیاء رویکردهای مختلف کلامی از سده ۱۲هـ تا دوره معاصر
۶. تفاوت میان اهل سنت و اهل سنت و جماعت
۷. دو معنای اعم و اخص کلام
فهرست موضوعات
۱. جریان کلامی معتزله
۲. طبقه اول معتزله و نخستین نظریهپردازیهای این جریان
۳. منزله بین المنزلتین
۴. اختیار و آزادی انسان
۵. نفی صفات
۶. عدم داوری سیاسی
۷. دوره تکامل جریان کلامی معتزله
۸. تقسیم مباحث کلامی به لطیفالکلام و دقیقالکلام
۹. دوره کمال جریان کلامی معتزله
۱۰. نگارش جوامع کلامی
۱۱. دو شاخه اصلی جریان کلامی معتزله
۱۲. معتزله بصره
۱۳. معتزله بغداد
۱۴. اصول پنجگانه معتزله
۱۵. توحید
۱۶. عدل
۱۷. امر به معروف و نهی از منکر
۱۸. منزله بین المنزلتین
۱۹. وعد و وعید
۲۰. اختلاف دو جریان معتزله بصری و بغدادی در مسئله امامت
۲۱. ورود ادبیات و روش فلسفی در جریان معتزله متأخر
فهرست موضوعات
۱. تفاوت میان اهل سنت و اهل سنت و جماعت
۲. جریان کلام سیاسی اهل سنت در دوران پیدایش
۳. جریان فکری حلیسیه
۴. جریان فکری عثمانیه
۵. جریان فکری معتزله سیاسی
۶. جریان فکری مرجئه
۷. جریان فکری خوارج
فهرست موضوعات
۱. کنشهای جریانهای مختلف سیاسی و سؤال از نسبت آن با مبانی دینی در دوره تکوین کلام نظری
۲. مسئله ایمان و کفر
۳. مسئله جبر و اختیار
۴. مسئله دارالایمان و دارالکفر
۵. جریانهای کلامی اهل سنت در دوره تکوین کلام نظری
۶. خوارج
۷. جبریه و قدریه الاوائل
۸. پیوند دو جریان قدریه الاوائل و معتزله سیاسی و پیدایش معتزله کلامی
۹. پیوند جریان فکری حلیسیه و جبریه و پیدایش جریان اهل الحدیث
۱۰. مرجئه
فهرست موضوعات
۱. کلام اهل سنت در دوره تدوین جوامع کلامی
۲. اهل حدیث و تدوین اعتقادنامهها و کتب حدیثی جامع
۳. جریان معتزله، حمایت از عباسیان و طراحی ساختار دانش کلام
۴. حمایت متوکل عباسی از جریان اهل حدیث
۵. سده چهارم هجری و تلاش برای نزدیکی میان دو جریان فکری اهل حدیث و معتزله
۶. اشاعره
۷. ماتریدیه
۸. طحاویه
۹. معتزله بغداد و همگرایی با جریان شیعه
۱۰. تقسیم معتزله به دو جریان متقدم و متأخر
۱۱. حمایت آل بویه از جریان کلامی معتزلی-شیعی
۱۲. حمایت سلجوقه از جریان اشاعره
فهرست موضوعات
۱. استفاده از ادبیات و روش فلسفی، تحولی در جریان کلامی اهل سنت
۲. اهل حدیث و پذیرش عقل نظری در مقام محاجه با خصم
۳. معتزله و حجیت عقل
۴. اشاعره و جریانیابی ادبیات و روش فلسفه مشاء در مباحث کلامی
۵. پیروان ابوالحسن بصری و استفاده از روش و ادبیات فلاسفه
۶. عدم ورود جریان کلامی اهل سنت به دوره استحاله و ادغام با فلسفه
۷. دوره تجدید و احیاء جریانهای کلامی در دوره معاصر
۸. جریان سلفیه
۹. جریان نومعتزله
فهرست موضوعات
۱. جریان کیسانیه
۲. جریان زیدیه
۳. حمایت جریان بتریه از قیام زید
۴. شاخصههای اندیشه زیدیه
۵. جریان اسماعیلیه
۶. تاریخ و اندیشههای اسماعیلیه
۷. جریان امامیه
فهرست موضوعات
۱. تسمیه قطعیه یا امامیه برای شیعیان اثنی عشری
۲. تسمیه رافضه بر شیعیان اعتقادی در دوره قیام زید
۳. تعریف اصطلاح مدرسه در تاریخ کلام
۴. مدارس کلامی شیعه در دوره استقلال و اصالت دانش کلام
۵. مدرسه مدینه
۶. مدرسه کوفه
۷. مدرسه قم
۸. مدرسه بغداد
۹. مدرسه ری
۱۰. تاریخ مدرسه مدینه و ویژگیهای این دوره
فهرست موضوعات
۱. علویگری کوفیان
۲. گسترش شیعیان اعتقادی و زمینهمندی کوفه در دوره امام باقر علیهالسلام برای تبدیل شدن به یک مدرسه کلامی ممتاز
۳. تعریف جریان فکری در تاریخ کلام
۴. جریانهای فکری موجود در مدرسه کوفه
۵. آشنایی با جریان متکلمان نظریهپرداز
۶. آشنایی با جریان محدثان متکلم
فهرست موضوعات
۱. جریانهای فکری موجود در مدرسه کوفه
۲. آشنایی با جریان متکلمان نظریهپرداز و پرچمداران این جریان
۳. آشنایی با جریان محدثان متکلم و پرچمداران این جریان
۴. مواجهه سیاسی با جریان متکلمان نظریهپرداز شیعی و آغاز دوره فترت
۵. مدرسه قم میراثدار خط فکری محدثان متکلم
۶. مدرسه بغداد میراثدار خط فکری متکلمان نظریهپرداز
فهرست موضوعات
۱. مدرسه قم میراثدار خط فکری محدثان متکلم کوفه
۲. تاریخ شکلگیری تشیع در قم
۳. انتقال میراث حدیثی کوفه به قم
۴. ویژگیهای برجسته مدرسه قم
۵. پالایش میراث حدیثی شیعه
۶. تولید جوامع کلامی-حدیثی
۷. دو خط فکری شاخص در مدرسه قم
۸. خط احمد بن محمد بن عیسی اشعری
۹. ابراهیم بن هاشم
فهرست موضوعات
۱. مدرسه بغداد میراثدار خط فکری متکلمان نظریهپرداز
۲. خرده جریانهای پراکنده متکلمان بغدادی پیش از حضور متکلمان شاخص این مدرسه
۳. معتزلیان شیعه شده
۴. نوبختیان
۵. زمینههای تاریخ مدرسه کلامی بغداد
۶. غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف
۷. افول کلام عقلگرای کوفه
۸. مواجهه متکلمان بغدادی با دو جریان معتزله و اهل حدیث در بغداد
۹. آل بویه و تأثیر آنان در تغییر و تحول در جریان کلامی شیعه
۱۰. تدوین نظام کلام عقلگرای شیعی توسط شیخ مفید و شاگردان ایشان
۱۱. شیخ مفید و همگرایی با معتزله بغدادی
۱۲. دو خط فکری متکلمان عقلگرای بغدادی
۱۳. سید مرتضی و همگرایی با معتزله بصری
۱۴. نزدیکی میان کلام شیعه و کلام اعتزالی در مدرسه بغداد بجز در مسئله امامت
۱۵. تصرف بغداد توسط سلجوقیان و کوچ شیخ طوسی به شهر نجف
فهرست موضوعات
۱. مدرسه کلامی ری میراثدار دو جریان مدرسه قم و بغداد
۲. مفید نیشابوری از مؤسسان مدرسه کلامی ری
۳. بزرگان جریان عقلگرا و محدث متکلمان مدرسه ری
۴. همگرایی روشی متکلمان عقلگرای مدرسه ری با معتزله متأخر
۵. سفر سدیدالدین حمصی به حله و پرورش نسلی جدید از متکلمان عقلگرا در حله
۶. تحول در تقسیمبندیهای رجالی در حله
۷. خواجه طوسی، ابن میثم بحرانی و اختلاط فلسفه و کلام در مدرسه حله
۸. استفاده از ادبیات فلسفه در میان متکلمان مدرسه حله
۹. جبههگیری متکلمان مدرسه حله در مقابل لوازم و نتایج دانش فلسفه
۱۰. پیگیری ضعیف جریان کلام نصگرا در حله
فهرست موضوعات
۱. ابن ابی جمهور احسائی و نزدیکی میان دانش فلسفه، عرفان و کلام
۲. نزدیکی میان فلسفه و کلام در مدرسه شیراز
۳. بزرگان مدرسه کلامی شیراز
۴. مدرسه کلامی اصفهان
۵. نمایندگان جریانهای مختلف کلامی شیعه در اصفهان
۶. کلام نصگرا
۷. کلام عقلگرا
۸. کلام فلسفی
فهرست موضوعات
۱. تجدید و احیاء دانش کلام در دوره معاصر
۲. جریانهای کلامی شیعه در دوره معاصر
۳. جریان فقیهان
۴. جریان نوصدراییان
۵. جریان معارفی خراسان
۶. جریان روشنفکران دینی
Acerca de este curso
معرفی دوره «تاریخ کلام اسلامی»
دانش کلام از مهمترین شاخههای علوم اسلامی است که در طول تاریخ، به بررسی و پاسخگویی به پرسشهای بنیادین اعتقادی و فکری مسلمانان پرداخته است. شناخت این دانش بدون آگاهی از روند شکلگیری، جریانها، مکاتب و تحولات تاریخی آن امکانپذیر نیست. دوره «تاریخ کلام اسلامی» با هدف ارائه تصویری جامع از مسیر پیدایش و تحول دانش کلام طراحی شده است تا مخاطب با مهمترین دورهها، جریانهای فکری و مدارس کلامی در جهان اسلام آشنا شود.
در این دوره، ابتدا مفهوم «تاریخ کلام» و جایگاه آن در مطالعات اندیشه اسلامی بررسی میشود و مخاطب با موضوع، روش و ضرورت مطالعه این دانش آشنا خواهد شد. سپس روند تاریخی شکلگیری علم کلام و دورههای مختلف آن مورد بررسی قرار میگیرد؛ از نخستین مراحل پیدایش و شکلگیری جریانهای کلامی تا دوره تدوین نظامهای جامع کلامی، تعامل و رقابت با فلسفه و دوره تجدید و احیای اندیشه کلامی در دوران معاصر.
یکی از ویژگیهای برجسته این دوره، نگاه جریانشناسانه به تاریخ کلام اسلامی است. در این مسیر، جریانهای مهم کلامی اهل سنت مانند معتزله، اشاعره، ماتریدیه و اهل حدیث معرفی شده و زمینههای شکلگیری و تحولات فکری آنها بررسی میشود. همچنین تاریخ کلام شیعه و مدارس مهم آن، از جمله مدرسه مدینه، کوفه، قم، بغداد، ری، حله، شیراز و اصفهان، مورد توجه قرار میگیرد تا مخاطب با مسیر رشد و تحول اندیشه کلامی شیعه در دورههای مختلف آشنا شود.
این دوره صرفاً گزارشی از وقایع تاریخی نیست؛ بلکه تلاش میکند ارتباط میان اندیشهها، شرایط تاریخی و عوامل مؤثر بر شکلگیری مکاتب کلامی را نشان دهد. بررسی نسبت میان کلام و فلسفه، شناخت روشهای مختلف متکلمان و آشنایی با نقش شخصیتها و مدارس علمی، از بخشهای جذاب و مهم این دوره است.
از ویژگیهای این دوره میتوان به جامعیت مباحث، دستهبندی منظم موضوعات، بررسی تطورات تاریخی دانش کلام و معرفی جریانهای اثرگذار در شکلگیری میراث کلامی اسلامی اشاره کرد. این دوره برای دانشجویان کلام، فلسفه، علوم قرآن و حدیث، پژوهشگران حوزه اندیشه اسلامی و همه علاقهمندانی که میخواهند شناختی منسجم از تاریخ تفکر کلامی مسلمانان به دست آورند، محتوایی علمی و کاربردی ارائه میکند.
دوره «تاریخ کلام اسلامی» با تدریس حجتالاسلام والمسلمین دکتر اکبر اقوام کرباسی، در قالب ۲۳ جلسه آموزشی ارائه شده و فرصتی مناسب برای ورود به مطالعه تحولات تاریخی یکی از مهمترین عرصههای اندیشه اسلامی است.
