شرح توحید صدوق

شرح لغات و اصطلاحات
أحد:
مسأله وحدانیت در خداوند متعال، با وحدت در سایر موجودات تفاوت اساسی دارد؛ زیرا وحدت در سایر موجودات، حاکی از مرکب بودن آنهاست ولی وحدانیت در مورد خداوند، به معنای نفی ترکیب است.
صمد:
در روایات و لغت، به معنای «ما لا جوف له» ترجمه شده؛ اما برخی به اشتباه و با تکیه بر فهم خود، صمد را به معانی دیگری (پُر بودن) ترجمه کرده¬اند که نتیجه آن، وحدت وجود است که باطل می¬باشد؛ بنابراین، صمد به معنای فاقد اجزاء، زمان، مکان و... است.
اوّل، قدیم و آخر:
به معنای قدمت زمانی نیست؛ بلکه ذات خداوند متعال خالی از زمان است و قبل و بعدی ندارد و «آخر» بودن هم به معنای این نیست که خدا بعد از همه باشد از لحاظ زمانی؛ پس اینکه چیزی قبل یا بعد از خدا واقع شود اصلا معنی ندارد.
الباقی الذی لا نهایة له:
این مفاهیم نیز باید بدون در نظر گرفتن زمان تصور شوند زیرا زمان، مخلوق خداوند است و در مورد خداوند متعال راه ندارد.

شرح لغات و اصطلاحات
الموجود الثابت:
وجود و ثبوت درمورد ما¬سوی¬الله، به معنای تحقق در اجزاء زمانی و مکانی معین است؛ اما درمورد خداوند متعال، این¬گونه نیست؛ بلکه وجود و ثبوت خداوند باری تعالی، بدون درنظر گرفتن زمان و مکان است.
الذی لا عدم له:
عدم به معنای از بین رفتن اجزاء وجودی است؛ بنابراین درمورد خداوند متعال راه ندارد؛ زیرا خداوند دارای اجزاء نیست تا با از بین رفتن آنها معدوم شود.
الملک الدائم الذی لا زوال له:
خداوند متعال پادشاه دائمی است که زوال در او راه ندارد.
القادر الذی لا یعجزه شیئ:
خداوند متعال قادر است و قدرت او محدودیتی ندارد، برخلاف مخلوقات؛ زیرا قدرت مخلوقات محدود است و در فراتر از محدوده خود، عاجز هستند؛ اما قدرت خداوند متعال، محدود نیست لذا عجز برای او متصور نیست.
العليم الذى لا يخفى عليه شي‌ء:
علم خداوند نامحدود است و بر همه چیز احاطه دارد؛ برخلاف سایر مخلوقات که علمشان محدود است و قطعا بسیاری از موارد، از نظر آنها مخفی است.
الحى لا بحياة:
ماسوی¬الله، اگر دارای صفات خاصی باشند به آنها حیّ گفته می¬شود (مثلا درخت اگر سبز باشد و خشک نشده باشد)؛ اما درمورد خداوند متعال اینگونه نیست و حیات او، منوط به صفت خاصی نیست بلکه حیات او، عین ذاتش است.
الكائن لا في مكان:
خداوند موجود است اما نه در ظرف مکان؛ زیرا خداوند مکان ندارد؛ بلکه مکان مخلوق اوست.
السميع البصير الذى لا آلة له و لا أداة:
خداوند متعال، شنونده و بینا است اما نه به کمک وسیله و چیزی (مثل چشم)؛ برخلاف سایر موجودات.

شرح لغات و اصطلاحات
نکته:
در سخن گفتن در مورد ذات خداوند متعال، نباید افراط یا تفریط کرد؛ به این معنی که نه ذات خداوند را با همه چیز مقایسه و تشبیه کنیم و نه اینکه از سخن گفتن درمورد او کاملا خودداری کنیم و هر سخنی در این باب را شرک بدانیم؛ بلکه سخن گفتن درمورد خداوند متعال بر مبنای آیات و روایات و در مدار توحید، هیچ اشکالی ندارد.
الذى امر بالعدل و اخذ بالفضل:
خداوند متعال ذاتی است که با قبایح و ظلم، نسبتی ندارد؛ لذا امر به عدل می¬کند بلکه امر به فضل می¬کند که بالاتر از عدل است.
و حکم بالفصل لا معقب لحكمه و لا راد لقضائه:
حکم خداوند متعال بی عیب و نقص است و همیشه حق بوده و هیچ¬گاه حکم به باطل نمی¬کند؛ به همین دلیل، حکم او، هیچ دنباله و تتمه¬ای ندارد و قضای او حتمی است.

شرح لغات و اصطلاحات

و لا غالب لإرادته و لا قاهر لمشيته:
هیچ چیزی جلودار اراده و مشیت الهی نیست.

انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون:
کنایه از این است که خدا هرچیزی را اراده کند، خلق می¬کند و نیازی به تفکر، نطق و... ندارد.

سبحان الذى بيده ملكوت كل شي‌ء:
ملکوت هر چیز به دست خداست، یعنی خداوند متعال، قدرت بر هر چیز دارد.

و اليه المرجع و المصير:
هیچکس نمی¬تواند از حکم و فرمان الهی سرپیچی کند و همه چیز تحت سلطنت خداوند است و همه انسان ها به سوی او بازگشته و مسئول اعمال خویش هستند.

شرح عبارات

و اشهد ان لا اله الا اللَّه رب العالمين و اشهد ان...:
انسان اگر به تعالیم الهی و مکتب انبیاء و اوصیاء الهی رجوع کند، بر همه موجودات عالم هستی برتری دارد ولی اگر رجوع نکند، گمراه شده و از همه موجودات عالم، گمراه¬تر، بدتر و ضعیف¬تر خواهد بود. هرآنچه نیاز واقعی و لازم برای زندگی دنیوی و اخروی بشر بوده، توسط انبیاء الهی بیان شده و دانش امروز انسان¬ها، مدیون تعالیم انبیاء الهی است؛ البته دانشی که به سود بشر است؛ نه همه علوم بشری که بسیاری از آنها به ظاهر به سود انسان است ولی در واقع ضرر آنها بیشتر از نفعشان است.

شرح لغات و اصطلاحات

الفقیه:
یعنی کسی که اهل فهم، تفهّم، فکر و اندیشه در کلام خداوند و فرمایشات پیامبر گرامی اسلام  و ائمه معصومین  است.
نکته: در کلام معصومین ، احتمال خطا و اشتباه وجود ندارد اما در کلام دیگران، احتمال خطا و اشتباه بسیار زیاد است؛ حتی اگر آن شخص، عالم، دانشمند و متدیّن باشد؛ لذا کسی با معصومین  قابل قیاس نیست.

انگیزه نوشتن کتاب (طبق بیان مولف):
این بود که برخی از دشمنان مکتب تشیع، بدون فهم صحیح از روایات و مکتب حقّه تشیع، برخی اشکالات را بر برخی از روایات متشابه وارد می¬کردند و به زعم خودشان، مکتب تشیع را زیر سوال می¬بردند و به تخریب آن می¬پرداختند؛ لذا این کتاب، در توحید، نفی تشبه و نفی جبر نوشته شد تا با عنایت الهی، شبهه معاندین دفع شود.

شرح احادیث

نکته:
در روایات اعتقادی، اسناد روایات اهمیت زیادی ندارند به این دلیل که رسیدن به یقین مهم است و این یقین یا از راه عقل یا از راه تواتر حاصل می¬شود و اگر یک روایت با مسلّمات عقلی و اعتقادی سازگار بود، یقین¬آور است وگرنه از متشابهات است حتی اگر سندش صحیح باشد یا روایت متواتر باشد.

حدیث 1:
«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): مَا قُلْتُ وَ لَا قَالَ الْقَائِلُونَ قَبْلِی مِثْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ».
کسی که کلمه توحید را به زبان می¬آورد؛ درواقع اعلام می¬کند که معتقد به خدایی است که معبودی جز او نیست و این کلمه، شامل تمام شئونات دنیوی و اخروی فرد می¬شود؛ لذا در تمام این امور می¬داند که باید به دستورات معبود و خدای خود رجوع کند؛ برخلاف کسانی که اعتقادی به خدای یگانه ندارند.

حدیث 2:
« قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) خَیْرُ الْعِبَادَهِ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ».
یکی از مسلمات عقلی این است که انسان در اموری که جهل دارد یا علم کافی ندارد، باید به متخصص آن امر مراجعه کند و این مساله، در امر دین بسیار مهم¬تر و خطیر تر است و باید به متخصص واقعی دین یعنی انبیاء الهی که با معجزه، حقانیت خود را اثبات کرده¬اند رجوع کرد و در همه امور، مطیع محض ایشان بود.

شرح احادیث

حدیث 3:
امام باقر : «چیزی نیست که ثوابش بزرگتر باشد از گواهی دادن به اینکه لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ؛ زیرا خدای عز و جل، چیزی با او برابری نمی¬کند و کسی در امر با او شراکت ندارد».
حدیث 4:
مضمون حدیث امام صادق : خدای متعال ضمانت کرده اگر کسی به ربوبیت خداوند، نبوت حضرت محمد  و امامت امیرالمومنین  اقرار کرد و واجباتش را انجام داد؛ او را در همسایگی خود ساکن گرداند...
حدیث 5:
رسول خدا : هر که بمیرد و چیزی را با خدا شریک نسازد خواه خوبی نموده باشد و خواه بدی کرده باشد داخل بهشت می شود.
حدیث 9:
پیغمبر اکرم : فرمود هر ستمکار گردنکش ستیزنده، کسی است که سرباز زند از آنکه لا اله الا اللَّه بگوید.

شرح احادیث

حدیث 23 (حدیث سلسلة الذّهب):
امام رضا  فرمود شنیدم از پدرم موسی بن جعفر  ..... شنیدم از رسول خدا  که فرمود شنیدم از جبرئیل که گفت شنیدم از پروردگار عزّوجلّ فرمود: «کلمه «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ و حصار من است. پس هر کس داخل دژ و حصار من شود، از عذاب من ایمن خواهد بود.» پس هنگامی که مَرکب حضرت حرکت کرد با صدای بلند فرمود: «با شروط آن و من خود یکی از آن شروط می‌باشم
حدیث 34:
پیغمبر اکرم  فرمود: «خدای جل جلاله به موسی بن عمران فرمود که ای موسی اگر آسمانها و عمارت کنندگان آنها و زمینهای هفتگانه در پله ترازوئی باشد و لا اله الا اللَّه در پله دیگر لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ آنها را میل دهد و بر آنها راجح آید».

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 1:
شرح و توضیح: خدای متعال، دارای صفات و حالات گوناگون نیست که با شناخت آنها بتوان او را شناخت؛ یعنی مثل سایر مخلوقات نیست که بتوان او را در مقایسه با دیگر اشیاء و موجودات شناخت؛ بلکه شناخت خداوند متعال به این صورت است که هرآنچه می¬بینیم و می¬شناسیم را در نظر می¬گیریم و می¬گویم خداوند، غیر از اینهاست؛ یعنی به عبارت دیگر، همه صفات و حالات مخلوقات را از او نفی می¬کنیم.
شناخت خداوند نه به علم حصولی و نه به طریق اولی، به علم حضوری ممکن نیست؛ اما آثار و عجایب خلقت او در مخلوقاتش قابل شناخت و دیده شدن است ...

معرفت الهی

نکته:
کیفیت شناختی که برای مخلوقات است، درمورد خدای متعال راه ندارد؛ یعنی نمی¬توان همان¬گونه که شناخت مخلوقات مراتب و مراحل مختلفی دارد؛ خدا را نیز طی مراتب و مراحل مختلف شناخت (به لحاظ ترکیب)؛ بلکه شناخت خدا به این است که بفهمیم خدا غیر از مخلوقات است در همه چیز و آنچه که فلاسفه و عرفاء و ... درمورد ذات خداوند گفته¬اند، باطل و غلط است.
بنابراین نباید سعی در معرفت ذات خدا کرد؛ بلکه از آثار او (مخلوقات و افعالش) باید او را شناخت.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• لِأَنَّهُ کُلَّ یَوْمٍ فِی شَأْنٍ...: عجایب خلقت خدا تمام¬شدنی نیست؛ به این دلیل که خداوند متعال، هر لحظه در شأن جدیدی است؛ یعنی چیز جدیدی خلق می¬کند که قبلا نبود.
• الَّذِی لَمْ یُولَدْ فَیَکُونَ...: ذات خداوند متعال اینگونه نیست که از چیز دیگری پدید آمده باشد تا در عزت و شرافتش شریک داشته باشد؛ همچنین هیچ چیز دیگری نیز از خداوند متعال متفرع نشده تا ذات خداوند از بین رفته و تبدیل به چیز دیگر شده باشد.
• وَ لَمْ یَقَعْ عَلَیْهِ الْأَوْهَامُ...: هیچ تفکر و اندیشه و وهمی قادر به شناخت خداوند متعال نیست تا از خداوند، مثل و مانندی بسازد (در وهم خود).
• وَ لَمْ تُدْرِکْهُ الْأَبْصَارُ...: هیچ دیده¬ای قادر به دیدن خداوند متعال نیست تا با جابجایی، دیگر از دیده¬ها محو شود.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الَّذِی لَیْسَتْ لَهُ فِی أَوَّلِیَّتِهِ نِهَایَهٌ...: اوّلیّت درمورد خداوند متعال به معنای سبقت زمانی نیست؛ زیرا زمان درمورد او معنی ندارد.
• اگر قرار باشد عمر عالم هستی بی¬نهایت باشد، نباید زمان و لحظه مثل امروز، دیروز و... وجود داشته باشد، چون قبل و بعد از آنها بی نهایت است و بی نهایت تمام شدنی نیست تا نوبت به لحظه و زمان بعدی برسد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الَّذِی لَیْسَتْ لَهُ فِی أَوَّلِیَّتِهِ نِهَایَهٌ...: اوّلیّت درمورد خداوند متعال به معنای سبقت زمانی نیست؛ زیرا زمان درمورد او معنی ندارد.
• اگر قرار باشد عمر عالم هستی بی¬نهایت باشد، نباید زمان و لحظه مثل امروز، دیروز و... وجود داشته باشد، چون قبل و بعد از آنها بی نهایت است و بی نهایت تمام شدنی نیست تا نوبت به لحظه و زمان بعدی برسد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الَّذِی لَیْسَتْ لَهُ فِی أَوَّلِیَّتِهِ نِهَایَهٌ...: آنچه ما ادراک می¬کنیم و محسوس است؛ همیشه در بعد زمان و اجزاء تحقق می¬یابد؛ لذا آنچه خارج از بعد زمان است؛ از محدوده ادراکات ما خارج است و ما فقط می¬توانیم بگوییم باید خالقی فراتر از زمان و مکان وجود داشته باشد به این دلیل که اگر این خالق نباشد؛ چند مشکل لازم می¬آید:
1- عالم، خودش خودش را بوجود آورده باشد: باطل است.
2- عدم، عالم هستی را بوجود آورده باشد: باطل است.
3- عدم به خودی خود تبدیل به وجود شده باشد: باطل است.
4- موجود دیگری که دارای اجزاء و زمان است عالم را خلق کرده باشد: خودش حادث است و نیاز به خالق دیگری دارد.
5- ذاتی که عدمش محال است و اجزاء و شکل و زمان و مکان ندارد خالق عالم هستنی باشد: تنها گزینه صحیح همین است.
• وَ لَا فِی آخِرِیَّتِهِ حَدُّ وَ لَا غَایَهٌ...: از آنجایی که خداوند متعال زمان و مکان ندارد، انتها و پایان نیز ندارد و هیچ زمان و وقتی بر او سبقت ندارد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ لَا فِی آخِرِیَّتِهِ حَدُّ وَ لَا غَایَهٌ...: اینکه گفته می¬شود خداوند متعال ظاهر است، به این معنی است که با نگاه و تفکر در مخلوقاتش، به وجودش پی¬میبریم و برای ما وجود خالق آشکار و ظاهر می-شود؛ اما اینکه خداوند باطن (پنهان) است یعنی خداوند را نمی¬شود درک و فهم کرد.
• لَمْ یَسْبِقْهُ وَقْتٌ وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ زَمَانٌ...: هیچ وقت و زمانی بر خدا سبقت ندارد زیرا خداوند خود خالق زمان است و زمان و مکان درمورد او راه ندارد و زیادی و کم بودن نسبت به او بی معنی است.
• الَّذِی بَطَنَ مِنْ خَفِیَّاتِ الْأُمُورِ...: خداوند متعال آگاه به همه چیز است، حتی امور مخفی؛ زیرا خودش خالق عالم هستی است و چیزی بر او پوشیده نمی¬تواند باشد.
• وَ ظَهَرَ فِی الْعُقُولِ...: در عین حالی که فهم و درک ذات خداوند محال است، اما نزد عقل واضح است وجود او؛ البته با توجه به مخلوقات و آثارش.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ ظَهَرَ فِی الْعُقُولِ...: شناخت و معرفت به خداوند متعال، فقط از طریق شناخت و تفکر در مخلوقاتش ممکن است و راه دیگری وجود ندارد و هرکس بخواهد در ذات خداوند تفکر کند و آن را بشناسد، قطعا خدا را محدود فرض کرده و دچار شرک و کفر خواهد شد؛ مانند فلاسفه و عرفاء که خواستند با عقول ناقص خود ذات خدا را بشناسند و به دیگران معرفی کنند و عقاید باطل فراوانی را ترویج دادند.
• لَّذِی سُئِلَتِ الْأَنْبِیَاءُ عَنْهُ فَلَمْ تَصِفْهُ بِحَدٍّ وَ لَا بِنَقْصٍ...: مردم از انبیاء درمورد خدا سوال کردند که خدا را برای ما معرفی کن و نشان بده و انبیاء، خداوند را محدود به تعریفی نکردند و نقصی برای او نگفتند؛ همان¬گونه که قرآن کریم در سوره توحید می¬فرماید.
لذا خدا را باید به خودش و افعالش شناخت؛ مثلا بگوییم خدا آن کسی است که شریک ندارد، خالق موجودات است و... و نباید در ذات او سخن گفت.
• وَ لَا تَسْتَطِیعُ عُقُولُ الْمُتَفَکِّرِینَ جَحْدَهُ ...: عقول متفکرین نمی¬توانند خدا را انکار کنند؛ زیرا وجود خدا آنقدر واضح است که شخص یا باید فاقد عقل باشد یه به وجود خدا اعتراف کند و راهی برای انکار نیست.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ لَا تَسْتَطِیعُ عُقُولُ الْمُتَفَکِّرِینَ جَحْدَهُ ...: عقول متفکرین نمی¬توانند خدا را انکار کنند؛ زیرا خداوند خالق آسمانها و زمین و آنچه مابین اینها است می¬باشد.
• الَّذِی بَانَ مِنَ الْخَلْقِ فَلَا شَیْ ءَ کَمِثْلِهِ ...: جدایی خداوند از خلق، به این معنی است که هیچ چیزی مثل خدا نیست؛ برخلاف عقاید فلاسفه و عرفاء که می¬گویند خلائق غیر خدا هستند درعین حالی که عین خدا نیز هستند.
• الَّذِی خَلَقَ الْخَلْقَ لِعِبَادَتِهِ وَ أَقْدَرَهُمْ عَلَی طَاعَتِهِ...: خداوند متعال، مخلوقات را خلق کرده تا او را عبادت کنند و از این راه، به کمال برسند و قدرت و اختیار داده برای طاعتش.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الَّذِی خَلَقَ الْخَلْقَ لِعِبَادَتِهِ...: یکی از اساسی¬ترین سوالاتی که ذهن انسان را درگیر می¬کند این است که علت آفرینش انسان چیست؟ کسانی که به دنبال علوم غیر الهی بودند جواب¬هایی به این سوال دادند که مساله را پیچیده¬تر کردند و باعث گمراهی عده زیادی شدند.
اما آنچه از تعالیم الهی استفاده می¬شود، این است که خداوند متعال، مخلوقات را برای عبادت خود خلق کرد؛ تا از این راه، به کمال و سعادت ابدی برسند.
شبهه: چرا خداوند انسان را برای عبادت خود خلق کرد تا از این راه او را متنعم به نعمات بهشتی گرداند و از همان ابتدا انسان را در بهشت خلق نکرد تا متحمل سختی¬ها و مشقات در راه رسیدن به بهشت نشود؟
پاسخ: آنچه انسان بدست می¬آورد دو حالت دارد؛ یا بدون زحمت بدست آورده و کسی به او بخشیده است یا اینکه حاصل دست¬رنج، لیاقت و زحمات خودش است؛ که قطعا حالت دوم، بسیار برای انسان گواراتر و دلچسب¬تر است؛ لذا سختی¬ها در راه رسیدن به سعادت و بهشت جاودان، باعث می¬شود که ارزش آن برای انسان بیشتر باشد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الَّذِی خَلَقَ الْخَلْقَ لِعِبَادَتِهِ...: خداوند متعال خالق انسان است و بیشتر از هرکس طالب مصلحت و سعادت انسان است و نسبت به انسان، از هرکس دیگر، مهربان¬تر و رئوف¬تر است و انسان هم اگر شناخت درست و صحیح نسبت به خداوند داشته باشد، محبت و علاقه به او پیدا می¬کند و خداوند را بر همه چیز ترجیح می¬دهد؛ لذا عبادت خداوند منفعت و مصالحش به خود انسان برمی¬گردد نه اینکه خداوند متعال نیازی به عبادت بندگان داشته باشد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ أَقْدَرَهُمْ عَلَی طَاعَتِهِ بِمَا جَعَلَ فِیهِمْ ...: و ایشان را بر طاعتش توانائی داده بسبب آنچه در ایشان قرار داده از شرائط تکلیف مانند عقل و علم و غیر آن چون قدرت و استطاعت و به حجت ها عذر و بهانه ایشان را. قطع فرموده پس از روی حجتی ظاهر هلاک شد هر که هلاک شد و از روی گواه نجات یافت هر که نجات یافت و از برای خدای تعالی است فضل و احسان در حال ایجاد و اعاده ایشان بعد از فناء در دنیا و آخرت.
• ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ وَ لَهُ الْحَمْدُ افْتَتَحَ الْکِتَابَ...: اگر کسی بخواهد از ذات خداوند سر در بیاورد، قطعا دچار کفر و الحاد خواهد شد ولی اگر در وصف ذات او، صفاتش را بگوید مثل: خالق، رحمان، رحیم و... اشکالی ندارد.
سوال: آیا ستایش کردن از خود، کار شایسته¬ای است؟
جواب: درمورد مخلوقات کار شایسته¬ای نیست؛ اما درمورد خداوند، اگر خود را حمد نمی¬کرد، کسی قادر به حمد واقعی او نبود همچنین با این کار، ستایش خود را به بندگانش یاد می¬دهد.
نکته: آثار خوب دین¬داری به قدری زیاد و با ارزش است که اگر آخرت و پاداش آن هم نبود، انسان عاقل در دنیا، دین¬داری را ترجیح می¬داد بر بی¬دینی.
اینکه خدا بر عرش تکیه زده به این معنی نیست که خداوند متعال جسم باشد و روی عرش نشسته باشد، بلکه به این معنی است که خالق و حاکم عالم هستی است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• الْقَرِیبُ مِنْهُمْ بِلَا مُلَامَسَهٍ مِنْهُ...: بشر عاجز از توصیف ذات احدیت است زیرا آنچه بشر قادر به درک آن است، مربوط به مخلوقات است؛ اما توصیف خدا، طبق تعالیم انبیاء، توصیفی است که خود خداوند متعال به ایشان آموخته و معرفت به خداوند، از طریق شناخت آنها حاصل می¬شود.
ذات خداوند از این جهت که حاکم و مسلط بر همه چیز است، نزدیک¬ترین به همه چیز است و از این جهت که ذات او با همه چیز مغایر است، دورترین به همه چیز است.
خداوند «حدّ» ندارد را به دو معنی می¬توان تفسیر کرد: خداوند تعریف مشخص ندارد یا حد وجودی ندراد.
خداوند متعال مثل و مانندی هم ندارد که بتوان خدا را به آن تشبیه کرد و از روی آن خدا را شناخت.
• وَ لَا یَعْدِلُهُ شَیْ ءٌ...: دو معنی متصور است: اول: هیچ چیز مثل و مانند خدا نیست؛ دوم: هیچ چیز ارزش ندارد که آن را بر خدا ترجیح دهیم.
• الظَّاهِرِ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ بِالْقَهْرِ لَهُ...: خداوند ظاهر بر همه چیز است به این معنی که بر همه چیز غالب است و همه چیز مقهور و مغلوب قدرت الهی هستند.
خداوند آگاه و بینا بر همه جا است بدون اینکه نیاز به انتقال به آن مکان داشته باشد و هیچ قوه و حسی خدا را درک نمی¬کند و هم معبود زمینیان است و هم معبود آسمانیان.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• أَتْقَنَ مَا أَرَادَ خَلْقَهُ مِنَ الْأَشْیَاءِ...: برخلاف نظر اکثریت بشر که گفته¬اند عالم قدیم است و هدفی ندارد، اینجا اشاره شده که اولا عالم مخلوق است و قدیم نیست و ثانیا این خلقت دارای اتقان و حکمت است.
شبهه: اگر خلقت خدا دارای اتقان و حکمت است، چرا در این دنیا، یک عده فقیر، یک عده غنی، یک عده سالم و یک عده بیمار و... هستند؟
پاسخ صحیح: خداوند در عوض در آخرت چنان اجر و پاداشی می¬دهد و موازنه برقرار می¬کند که شخص فقیر یا بیمار یا ...، راضی شده (به شرط ایمان) و افراد دیگر، آرزوی جایگاه آنها را می-کنند.
خلقت این عالم توسط خدا، بدون اینکه ماده اولیه¬ای باشد انجام شده و خلقت این عالم بیهوده و لغو نیست، بلکه دارای هدف است و این غرض و هدف این است که ربوبیّت الهی را ببینند و به سعادت و کمال برسند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ...: بعد از صحبت درمورد معرفت خداوند متعال و شهادت به وجود خداوند، نوبت می¬رسد به شهادت به وجود پیامبر و ائمه علیهم¬السلام.
فلاسفه و حکماء معتقدند اولین مخلوقی که خداوند خلق کرد، برترین ممکنات بود و چاره¬ای جز این نیست و اولین مخلوق، باید اینگونه باشد؛ درحالی که این حرف غلط است و برترین ممکنات معنی ندارد؛ زیرا خداوند هرچه خلق کند بازهم می¬تواند بهتر از آن خلق کند.
اولین چیزی که خداوند متعال خلق کرده است، نور معصومین علیهم السلام بوده و قبل از اینکه انسان در دنیا محتاج انبیاء باشد، در عوالم قبل تحت تعلیم و رهنمودهای معصومین علیهم السلام بوده¬¬اند و در این دنیا برخی انکار و برخی اطاعت ایشان کرده¬اند.
و این خلقت از روی لطف و حکمت خداوند بوده است نه اینکه خداوند مجبور باشد که حتما اولین مخلوق او برترین ممکنات باشد مثل اعتقادی که حکماء و فلاسفه دارند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ...: فلاسفه و حکماء طی یک تقسیم باطل، نبوت را به دو قسم تقسیم کرده¬اند:
1- نبوت تشریعی: خداوند متعال کسی را به نبوت انتخاب کرده و به او علم و حکمت می¬دهد.
2- نبوت إنبائی: که همان حرکت و سلوک معنوی خود انسان است تا به درجه¬ای برسد که فانی در ذات الهی شود.
اما عقیده صحیح این است که نبوت، بعد از پیامبر اکرم  پایان یافته و اینگونه نیست که نبوت دو گونه باشد و هرکس بتواند به مقام نبوت برسد.
مساله اول این است که ما حقانیت پیامبران را اثبات کنیم و راه اثبات حقانیت ایشان، معجزه است؛ زیرا معجزه، خصوصیت و توانایی منحصر بفردی است که فقط به انبیاء اختصاص یافته است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ...: اینکه خداوند متعال انسان را مکلف کند که همه ادیان و مذاهب را تحقیق و بررسی کند و بهترین آنها را انتخاب کند، تکلیف بما لا یطاق است و از عهده انسان خارج می¬باشد و برای خداوند حکیم قبیح است که چنین تکلیفی کند؛ پس باید خداوند راهی آسان، ساده و عقلانی، برای کل بشر قرار دهد تا حق و حقیقت را دریابند که همان معجزه است.
یکی از اصول عقلانی و فطری این است که انسان در امری که تخصص ندارد، به متخصص آن امر رجوع کند؛ لذا در نحوه زندگی، انسان باید یا کاملا آگاه به مسائل دنیوی و اخروی باشد یا باید به متخصص این امر رجوع کند که انبیاء می¬باشند تا دچار شقاوت و گمراهی نشود.
معجزه، کار خارق¬العاده¬ای است که همراه با ادعای نبوت باشد و شخص مدعی، صلاحیت برای نبوت داشته باشد.
تمام کسانی که به دروغ ادعای نبوت دارند، یا کذبشان واضح است برای هر شخص عاقلی؛ یا اینکه خداوند متعال، به هرطریقی، کذب او را نمایان کرده و رسوا می¬سازد.
بنابراین، دلیل صدق نبوت انبیاء، همان معجزه¬ای است که کسی قادر به انجام آنها نیست و عقلا هم دلیلی برای کذب آنها وجود ندارد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• بَعَثَهُ بِالْحَقِّ دَالًّا عَلَیْهِ وَ هَادِیاً إِلَیْهِ فَهَدَانَا...: اگر خداوند متعال اراده می¬کرد، می¬توانست بدون نیاز به انبیاء و اولیاء، خودش را به همه بشر معرفی کند؛ ولی این روش را انتخاب نکرد زیرا مخالف حکمت است و حکمت این است که انبیاء و معصومین  را وسیله معرفت خود قرار داده که بوسیله ایشان، بشر از ظلالت و جهالت، به سوی هدایت و کمالات رهنمون شوند و معجزه را ابزار تایید ایشان قرار داد.
• مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ...: در نتیجه، اگر کسی اطاعت خدا و رسولش  را کرد، به سعادت بزرگی خواهد رسید و نه تنها زندگی دنیوی او درست می¬شود، بلکه به ثواب¬های عظیم اخروی نیز می¬رسد و در مقابل، هرکس از اطاعت ایشان سرپیچی کند، دچار زیانی آشکار شده و مستحق عذابی دردناک می¬گردد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 1
• بَعَثَهُ بِالْحَقِّ دَالًّا عَلَیْهِ وَ هَادِیاً إِلَیْهِ فَهَدَانَا...: خلاصه مطالب گذشته: بهترین راه برای رسیدن به سعادت برای انسان، مراجعه به تعالیم انبیاء الهی است که صداقت این انبیاء، توسط معجزه از جانب خداوند تایید می¬شود.
• وَ أَعِینُوا أَنْفُسَکُمْ بِلُزُومِ الطَّرِیقَهِ الْمُسْتَقِیمَهِ...: راه درست درپیش گرفتن و پیرو انبیاء و اولیاء الهی بودن، در اصل کمک به خود انسان است و بیشتر از همه منفعتش به خود انسان بازمی¬گردد و در مقابل، اگر انسان راه ظلم و فساد را در پیش گرفت، بیشترین ضررش به خود انسان بر می¬گردد.
• وَ اعْرِفُوا لِذَوِی الْفَضْلِ فَضْلَهُمْ...: کسی که در امری شایستگی و برتری دارد، باید جایگاهش شناخته شود و به او سپرده شود و در هر امری، افراد شایسته آن امر گمارده شوند؛ نه اینکه بخاطر طمع و رقابت¬های دنیوی، هرکسی سعی کند بر جایگاهی تکیه بزند که شایسته آن نیست؛ که بارزترین مصداق این اتفاق، غصب مقام خلافت و امامت معصومین  بود که به دست نا اهلان اتفاق افتاد.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 2
• أَنَّ الْمَأْمُونَ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَسْتَعْمِلَ الرِّضَا ...: مامون بنی¬هاشم را جمع کرد و اطلاع داد که می-خواهد ولایت عهدی بعد خود را به امام رضا  بسپارد؛ بنی¬هاشم هم حسادت کرده و گفتند آیا می¬خواهی این جایگاه را به کسی بسپاری که بصیرت و آگاهی به امر خلافت ندارد؟ او را نزد ما بیاور تا ببینی که توان این کار را ندارد؛ حضرت را دعوت کردند و گفتند منبر بروید و برای ما بیان روشنی ارائه دهید که خداوند را بر اساس آن عبادت کنیم؛ امام نیز خطبه¬ای خواندند و بعد از حمد و ثنای خداوند و صلوات بر پیامبر و اهلبیتش ، فرموند: اولین مرحله عبادت خداوند، معرفت اوست.
نکته: شناخت خداوند از طریق مراجعه به پیامبر و معصومین  و شناخت آنها حاصل می-شود؛ زیرا آنها تنها کسانی هستند که اولا معچزه دارند و ثانیا تخصص در این امر دارند و مراجعه به غیر آنها، جز ظلالت و گمراهی، نتیجه¬ای ندارد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ أَصْلُ مَعْرِفَهِ اللَّهِ تَوْحِیدُهُ...: اصل و ریشه معرفت خداوند متعال، توحید است و توحید یعنی خداوند از آنچه به ذهن و تفکر بشر می‌آید، منزّه است. توحید واقعی فقط در کلام و بیانات معصومین  پیدا می‌شود و مطالبی که دیگران در باب توحید گفته‌اند، مغایر با کلام اهل‌بیت  بوده و با توحید سازگار نیست؛ بلکه شرک است.
ساختار و نظام توحید الهی، بر پایه نفی صفات از خداوند متعال است؛ زیرا صفت و کیفیت، از مشخصات موجوداتی است که دارای جسم و اجزاء باشند و خداوند متعال منزّه است از اینکه جسم و اجزاء داشته باشد و هر عقلی شهادت می‌دهد که هر موجود دارای حالات و صفات، مخلوق است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ أَصْلُ مَعْرِفَهِ اللَّهِ تَوْحِیدُهُ...: صفت، کیفیت و حالات، از مشخصات موجوداتی است که دارای جسم و اجزاء باشند و خداوند متعال منزّه است از اینکه جسم و اجزاء داشته باشد و هر عقلی شهادت می‌دهد که هر موجود دارای حالات و صفات، مخلوق است.
• وَ شَهَادَهِ کُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَیْسَ بِصِفَهٍ وَ لَا مَوْصُوفٍ...: صفات جزء ذاتیات مخلوقات نیستند؛ مثلاً مایع بودن برای آب، از ذاتیات آن نیست و آب می‌تواند به صورت مایع، جامد یا گاز باشد.
تمام موجودات، مجموعه‌ای از صفات و احوال هستند که ذاتی آنها نیست و می‌توان از آنها سلب کرد؛ همچنین معدوم شدن ذات آنها نیز قابل تصور است؛ به این معنی که می‌توانند باشند یا نباشند؛ پس نیاز به خالقی دارند که اینگونه نباشد؛ یعنی فراتر از زمان و مکان و صفات مخلوقات باشد که همان خداوند متعال است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ شَهَادَهِ الِاقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ...: هر صفت و موصوفی گواه بر این است که این دو با هم اقتران پیدا کرده و محتاج یکدیگر هستند و همین اقتران، دال بر حادث بودن آنها است؛ به این دلیل که اقتران همراه با زمان و احتیاج است که از صفات محدثات می‌باشد.
حادث بودن نیز دال بر این است که ازلی نیست.
اشکال: اگر ازلی بودن امتناع ذاتی دارد؛ پس چطور در مورد خدا می‌گویند ازلی است؟
پاسخ: امتناع ازلیت در مورد غیر خدا به این معنی است که بی‌نهایت بودن عمر، ذاتاً محال است؛ ولی در مورد خداوند به این معنی نیست که عمر و زمانش نامتناهی باشد؛ بلکه زمان در مورد خدا راه ندارد؛ پس ازلی بودن خداوند، به این معنی است که خداوند زمان و قبل و بعد ندارد؛ بلکه خودش خالق زمان و مکان و... است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ...: برای خداوند متعال، هیچ شبیه و مانندی وجود ندارد که بتوان به‌وسیله آن، خدا را شناخت؛ برخلاف سایر موجودات.
اینکه خدا را یک موجود واحد که در گوشه‌ای از عالم هستی است فرض کنیم یا بگوییم همه موجودات و عالم هستی روی هم، خدا هستند، هر دوی این باورها غلط است؛ بلکه حقیقت توحید این است که ذات خداوند، جزء و کل و زمان و مکان و صفت و حالت ندارد و نهایت فهم ما از ذات خداوند این است که تمام صفات مخلوقات را از آن نفی کنیم و به کنه ذات او هرگز نخواهیم رسید.
کسی که برای خدا نهایت در نظر بگیرد، اصلاً خدا را نفهمیده و نهایت در نظر گرفتن، دو حالت دارد:
1- فکر کند خداوند جسم است.
2- فکر کند به حقیقت خدا می‌تواند برسد.
صمدیت به این معنی است که خداوند جزء و کل ندارد نه به معنایی که فلاسفه گفته‌اند که خدا توخالی نیست بلکه توپر است.
کسی که خدا را دارای اجزاء بداند یا او را توهم کند، در مقابل خدا تذلل نکرده و او را نشناخته است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ...: اگر ما به اشیاء، مفاهیم و موجودات علم و معرفت پیدا می‌کنیم، به‌خاطر این است که دارای خصوصیات و اجزائی هستند که با شناختشان به آنها علم پیدا می‌کنیم. اما خداوند متعال نه دارای اجزاء و نه دارای خصوصیتی است که بتوان به آنها علم پیدا کرد؛ لذا ذات الهی غیرقابل شناخت است. پس اگر کسی ذات خدا را در ذهن خود مانند سایر اشیاء و مفاهیم تصور کند (دارای اجزاء و حالات)، این صحیح نبوده و کفر است. ولی اگر همین‌قدر معتقد باشد که خدا زمان، مکان، حالات، صفات، جزء و سایر صفات مخلوقات را ندارد، به توحید واقعی رسیده است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ لَا إِیَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ...: ذات خداوند متعال را هیچ‌گاه با ذهن و اندیشه و تصور نمی‌توان شناخت و هرآنچه در تصور و ذهن آمد، خدا غیر آن است و تنها راه معرفت به خداوند، شناخت و معرفت نسبت به مخلوقات و آثار او است که با این کار نه به ذات خدا بلکه به قدرت و علم و ... خداوند پی‌می‌بریم. برخلاف فلاسفه و عرفا که راه صحیحی برای معرفت و خداشناسی ارائه نمی‌دهند و قائل به این عقیده باطل هستند که همه اشیا و عالم هستی، عین ذات خدا بوده و پرستش بت، همان خداپرستی است؛ لذا چیزی به نام شرک وجود ندارد؛ که قطعاً این اعتقادات، خلاف مسلمات دینی و اسلامی است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ کُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ...: برای شناخت هر چیز، باید ملاک صحیحی وجود داشته باشد؛ مثلا اگر می‌گوییم جهان هستی معلول است و علتی دارد، ابتدا باید مفهوم علت و معلول را بشناسیم و بدانیم ملاک علت بودن یا معلول بودن چیست. برای شناخت توحید نیز باید مفاهیم مربوط به آن و ملاک هریک را ابتدا بشناسیم و بعد توحید را تبیین کنیم.
اقسام تغایر موجودات و اشیاء:
1- تغایر بر اساس اجزاء تشکیل دهنده: مثلا اجزاء کتاب غیر از اجزاء سنگ است.
2- تغایر بر اساس مفهوم و مصداق: مثلا ساختمان یک مفهوم کلی است ولی مصادیق آن اعم از ساختمان مسکونی، اداری و... غیر از آن مفهوم کلی هستند.
نکته: تنها چیزی که غیر خودش نیست، ذات خداوند متعال است؛ زیرا خداوند دارای حالات، صور مختلف و اجزاء نیست که مصادیقش غیر خودش باشند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ کُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ...: در بحث توحید، نبوت، امامت و سایر مباحث اعتقادی، ابتدا باید ملاک‌ها را شناخت؛ مثلا باید فهمید فرق خالق و مخلوق چیست، فرق انسان عادی با پیامبر چیست و... تا گرفتار عقاید باطل نشویم و مخلوق را به جای خالق و انسان عادی را به جای پیامبر و امام معصوم به ما معرفی نکنند. امام رضا  نیز در این فقره از حدیث، ملاک معلول بودن را بیان می‌کند و می‌فرماید: هرچیزی که در غیر خود تحقق پیدا کند، معلول و مخلوق است.
• بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ...: راه شناخت خداوند متعال، تنها از طریق مشاهده و تفکر در مخلوقات و آفرینش اوست و نه تفکر در ذات خداوند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ بِالْعُقُولِ یُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ وَ بِالْفِطْرَهِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ...: شناخت ذات خداوند محال است، ولی اگر بخواهیم بفهمیم که خداوند متعال، زمان، مکان، حالات و صور مختلف ندارد، عقل انسان است که این فهم را حاصل کرده و به آن اذعان می‌کند؛ برخلاف اعتقاد فلاسفه و عرفا که معتقدند رسیدن به کنه و ذات خداوند زمانی صورت می‌گیرد که انسان، عقل و تفکر را کنار بگذارد و از خود بی‌خود شود تا واصل به خداوند گردد. حجت و برهان الهی در فطرت هر انسانی نهفته است و هر انسانی بالفطره، به برخی مسائل معتقد است مثل وجود خدا، حسن عدل و قبح ظلم و...
• خَلْقُ اللَّهِ الْخَلْقَ حِجَابٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ...: همین نفس خلق کردن موجودات توسط خداوند، یعنی اینکه خدا خالق و موجودات دیگر مخلوق هستند و دارای اجزاء، زمان، مکان و... هستند که هیچ‌کدام در مورد خداوند راه ندارد و همین تفاوت‌ها، خالق و مخلوق را کاملا از هم متمایز می‌کند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• خَلْقُ اللَّهِ الْخَلْقَ حِجَابٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ...: خداوند متعال از این جهت که خالق و پروردگار عالم هستی است، ظاهر و آشکارتر از همه چیز است و با تفکر در مخلوقاتش، هیچ عقلی نمی‌تواند وجود او را انکار کند؛ اما از جهت ذات، به هیچ عنوان، قابل درک نیست؛ بنابراین، خداوند متعال در عین حالی که ظاهرترین ظاهرها است، نهان‌ترین نهان‌ها نیز است از جهت ذات.
سوال: چرا ذات خداوند ظاهر نیست بلکه در حجاب است؟ جواب: چون ذات خداوند زمان و مکان و جزء و کل ندارد؛ لذا اصلاً پیدا بودن یا مخفی بودن برای او معنی ندارد.
مباینت خداوند با مخلوقات در این است که خداوند از حقیقت مخلوقات جداست و غیر از مخلوقات است.
• وَ ابْتِدَاؤُهُ إِیَّاهُمْ...: اینکه خداوند موجودات را خلق و ایجاد نموده، دلیل بر این است که خودش ابتدا ندارد؛ زیرا کسی که ابتدا داشته باشد، نمی‌تواند خالق سایر موجودات باشد.
همین که مخلوقات دارای اجزاء و ادات هستند، دلیل بر این است که خالق آن‌ها، یعنی خداوند متعال، متجزّی نیست.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ أَسْمَاؤُهُ تَعْبِیرٌ وَ أَفْعَالُهُ تَفْهِیمٌ...: اسامی وجود دارند که دلالت بر خداوند متعال دارند، مثل «الله»، «رحمن» و... که این اسماء نیز مخلوق خداوند هستند؛ برخلاف فلاسفه و عرفا که معتقدند خداوند هیچ اسمی ندارد و هر اسمی که خدا را با آن بخوانید، در واقع خدا را تصور‌، از اطلاق خارج و او را محدود به آن اسم کرده‌اید؛ که این عقاید باطل است؛ زیرا این‌ها اسامی خداوند هستند نه ذات خداوند و اصلاً ذات خدا اطلاق و تقیید ندارد که از اطلاق خارج شود.
افعال خداوند دلیل بر وجود او است و ذات او هیچ‌گاه قابل فهم و درک نیست؛ اما در عین حال، ذات خداوند، حقیقت موجود است و کنه معرفت الهی به این است که او را غیر از مخلوقاتش بدانی از همه جهات.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ غُبُورُهُ تَحْدِیدٌ لِمَا سِوَاهُ...:
سوال: مرز وجودی خدا و مخلوقات چیست؟
- نظر باطل فلاسفه و عرفا: در واقع مرزی وجود ندارد زیرا خدا مثل دریا و خلق مثل امواج هستند.
- عقیده حق و برگرفته از معارف اهل‌بیت : غیر خدا دارای اجزاء بوده و محدود هستند؛ درحالی که خداوند متعال، جزء نداشته و محدود نیست.
• فَقَدْ جَهِلَ اللَّهَ مَنِ اسْتَوْصَفَهُ...: کسی که می‌گوید خدا را برای من توصیف کن، جاهل است زیرا خداوند محدود نیست که قابل توصیف باشد و کسی که بخواهد خدا را وصف کند، در واقع مخلوق ذهنی خود را وصف کرده نه خدا را و اگر کسی قصد کند به کنه ذات خدا برسد، از ابتدا خطا رفته است و کسی که بگوید خدا چگونه است؟، در واقع او را تشبیه به مخلوقات کرده.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ مَنْ قَالَ لِمَ فَقَدْ عَلَّلَهُ...: موجودی که دارای اجزاء است، اگر اجزائش باشد، موجود و اگر اجزائش نباشد، معدوم است؛ اما اگر موجودی باشد که فاقد اجزاء باشد، دیگر عدم در مورد او معنی ندارد؛ زیرا برای وجود، محتاج اجزائش نیست و اصلاً بودن و نبودن برای او معنی ندارد. پس اگر کسی بگوید چرا خدا وجود دارد؛ در واقع او را موجودی دارای علت دانسته؛ در حالی که موجودی محتاج به علت است که دارای اجزاء باشد و خداوند متعال جزء ندارد. کسی که از زمان خدا سوال کند، در واقع خدا را محدود به زمان کرده است که غلط می‌باشد زیرا زمان مخلوق خداوند است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ مَنْ قَالَ فِیمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ...: خداوند متعال مکان ندارد؛ لذا اگر کسی سوال کند خدا در کجاست، سوالش غلط است. اگر خدا مکان ندارد، پس چرا گفته می‌شود خداوند همه جا هست؟ منظور این است که علم و قدرت خداوند بر همه چیز تسلط دارد نه اینکه خداوند حضور فیزیکی داشته باشد. همچنین اگر کسی بگوید تا کجا یا تا کی خدا وجود دارد؛ سوالش باطل است؛ زیرا خداوند محدود در مکان و زمان و دارای اجزاء نیست که وجودش امتداد داشته باشد یا نداشته باشد؛ لذا اگر کسی برای خدا محدوده زمانی یا مکانی فرض کرد، خدا را محدود کرده و لازمه‌اش متجزّی و قابل وصف دانستن خداوند و در نتیجه، الحاد و کفر است.
• لَا یَتَغَیَّرُ اللَّهُ بِانْغِیَارِ الْمَخْلُوقِ...: خداوندی که مخلوقات را خلق کرده، در ذات خودش هیچ تغییر و تبدّلی صورت نگرفته است؛ برخلاف عقیده فلاسفه و عرفا.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• أَحَدٌ لَا بِتَأْوِیلِ عَدَدٍ...: عدد یک، معانی و لحاظ‌های متفاوتی دارد:
الف- برای شمارش موجودات (غیر خدا) می‌توان لحاظ‌های متفاوتی برای عدد یک در نظر گرفت، مثلا گفت یک انسان، یک خانواده (متشکل از چند انسان)، یک فامیل و...
ب- یگانگی و وحدانیتی که مختص ذات خداوند متعال است و اجزاء و ترکیب در مورد او معنی ندارد.
نتیجه: مفهوم واحد بودن در خداوند متعال با غیر خداوند متفاوت است.
نکته: معنای وحدتی که فلاسفه و عرفاء برای خداوند گفته‌اند کاملا باطل می‌باشد که: وجود خداوند چنان وسیع و پهناور است که اصلا جای خالی برای وجود چیز دیگری باقی نگذاشته است.
• • ظَاهِرٌ لَا بِتَأْوِیلِ الْمُبَاشَرَهِ...: ظهور در مورد خداوند، به معنای قابل مشاهده بودن نیست؛ بلکه به این معنی است که تمام عالم هستی، دلالت بر وجود او دارد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• مُتَجَلٍّ لَا بِاسْتِهْلَالِ رُؤْیَهٍ...: تجلی کردن درمورد خدا به این معنی نیست که پرتویی از وجود خدا نمایان شود، بلکه به این معنی است که با مشاهده مخلوقات و آثار او، حضور و وجود او برای عقل اثبات می¬شود.
خداوند، باطن است، به این معنی می¬باشد که ذات او قابل درک و فهم نیست نه به این معنی که خداوند در جایی مخفی شده باشد. خداوند با مخلوقات تباین دارد به این معنی که کسی به ذات او نخواهد رسید و قریب به مخلوقات است به این معنی که بر همه احوالات مخلوقات علم و تسلط دارد و خداوند لطیف است نه از لحاظ جسمی و وجودی؛ بلکه به این معنی که هیچ فهم و درکی قادر به شناختن او نیست. خداوند متعال موجود است اما نه موجودی که مسبوق به عدم باشد. خداوند فاعل است به اراده و اختیار خود و نه از روی اجبار. خداوند جمیع امور عالم را تقدیر می¬کند اما نه با تفکر کردن.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• تَصْحَبُهُ الْأَوْقَاتُ وَ...: تمام ما سوی الله، همه چیز را با زمان می‌سنجند و فکر و ذهن آنها هیچ‌گاه نمی‌تواند وجود بدون زمان را درک کند؛ لذا نمی‌توانند خدایی که زمان درمورد ذات او راه ندارد را درک کنند. همچنین خداوند متعال در هیچ مکانی قرار نمی‌گیرد و فراتر از مکان است. خداوند متعال، حالت خواب و بیداری ندارد و این صفات مربوط به مخلوقات است. هیچ صفتی نمی‌تواند خدا را توصیف کند زیرا باعث محدودیت است و خداوند محدود نیست. همچنین هیچ یک از ادوات وجودی مثل چشم و گوش و... در خدا وجود ندارد. خداوند متعال فوق زمان است و زمان مخلوق اوست. وجود خداوند مسبوق به عدم نیست بلکه عدم درمورد خداوند معنی ندارد. اینکه خداوند متعال مخلوقاتی را خلق کرده است، دلیل بر این است که با آنها تغایر دارد و مثل آنها نیست.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَیْنَ الْأُمُورِ...: همین که خداوند، مخلوقات مختلف را قرین هم قرار داد، دلیل بر این است که خودش قرین چیزی نیست. خداوند اضداد را خلق کرد (مثل نور و ظلمت، سردی و گرمی و...) تا بدانیم که خودش مثل این‌ها نیست. خداوند بین چیزهایی که باهم متضاد هستند جمع کرد و بین چیزهایی که باهم موافق هستند فاصله انداخت تا دانسته شود که کار خداوند حکیم است. خداوند متعال، قبل و بعد و زمان را همراه با مخلوقات خلق کرد وگرنه زمان و قبل و بعد معنایی ندارد. اینکه هر شیئی خصوصیت و طبع متفاوتی دارد، دلیل بر این است که خداوند منزّه است از اینکه این خصوصیات و صفات را داشته باشد و اینکه برای هر چیزی عمر معینی قرار داده، دلیل بر این است که خودش پایان و محدودیتی ندارد. از اینکه ما درمورد بسیاری از مخلوقات جهل داریم و نمی‌دانیم چگونه خلق شده‌اند، دلیل بر این است که خالق آن‌ها خداوند متعال است و او به تمام خصوصیات آن‌ها علم و احاطه کامل دارد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• لَهُ مَعْنَی الرُّبُوبِیَّهِ إِذْ لَا مَرْبُوبَ...: مخلوقات نمی‌توانند همزمان دارای حالات و صفات متفاوت و متضاد باشند. به عنوان مثال، کسی که خواب است، بیدار نیست و کسی که گرسنه است، سیر نیست. این محدودیت به دلیل اتصاف مخلوقات به زمان است؛ اما از آنجایی که خداوند متعال محدود به زمان نیست، این محدودیت برای او معنی ندارد. به عنوان مثال، نمی‌توان گفت خدا زمانی خالق نبود و بعد از اینکه خلق کرد، خالق شد. لذا معنای خالقیت و ربوبیّت برای خداوند همیشه ثابت است، چه مخلوقی باشد یا نباشد. این موضوع در مورد صفات دیگر خداوند مثل عالم بودن نیز صادق است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• لِشَهَادَهِ الْعُقُولِ أَنَّ کُلَّ صِفَهٍ وَ...: تنها راه خداشناسی و رسیدن به حقیقت، مراجعه به تعالیم الهی است که از طریق انبیا و معصومین  به ما رسیده است؛ وگرنه مراجعه به افراد و منابع دیگر، باعث گمراهی بیشتر انسان می‌شود.
هرچیزی که دارای حالت خاص و صفاتی است، بیانگر این است که کسی این حالات و صفات را در او پدید آورده است که خالق آن است؛ لذا نفس وجود صفت و موصوف، دلالت بر وجود خداوندی دارد که نباید خودش دارای صفت و حالات گوناگون باشد.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ ذَاتَهُ...: کسی که ذات خداوند متعال را تشبیه کند، خدا را نشناخته است؛ مثل فلاسفه و عرفا که معتقدند معرفت الهی اصلاً معنی ندارد بلکه هر موجودی، عین ذات خداوند است. این عقیده باطل است و خدا را دارای اجزا فرض کرده است. لذا اگر کسی به دنبال شناخت ذات و کنه ذات خداوند باشد، اصلاً معنای توحید را نفهمیده چه برسد به اینکه موحد باشد. کسی که به خدا اشاره کند و خدا را دارای مکان بداند، درواقع خدا را صمد نمی‌داند. کسی که خدا را تشبیه کند و یا دارای جزء بداند نیز دچار گمراهی شده است. تنها راه خداشناسی این است که مصنوعات خدا را بنگریم و در مورد آنها تفکر کنیم و به وجود خدا پی ببریم.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• خَلْقُ اللَّهِ الْخَلْقَ حِجَابٌ بَیْنَهُ...: اینکه خداوند خالق است و مخلوقات را آفریده، خود نشان‌دهنده مغایرت خالق و مخلوق است و دلیل بر این است که مخلوق هرگز قادر به درک ذات خالق نیست و این حجاب بین خالق و مخلوق هیچ‌گاه از بین نخواهد رفت. برخلاف اعتقاد فلاسفه و عرفاء که معتقدند حجاب بین خالق و مخلوق را می‌توان با کشف و شهود از میان برداشت.
خداوند مخلوقات را از عدم و ابتدا آفریده است و همین دلیل بر این است که خود خداوند متعال ابتدا ندارد و فارغ از زمان است، زیرا کسی که دارای ابتدا باشد، نمی‌تواند خالق باشد.
سماء خداوند متعال تعبیر از حقیقتی هستند که قابل شناخت نیست، ولی این اسماء دلالت بر خداوند دارند نه بر غیر خدا و افعال او است که ما را به وجود او آگاه می‌سازد.
کسی که بخواهد خدا را وصف کند، در حقیقت او را نشناخته و کسی که برای خدا اجزاء در نظر بگیرد، در واقع خدا را مخلوق فرض کرده است و کسی که بخواهد از کنه او سر در بیاورد، به خطا رفته و کسی که علت برای خدا جستجو کند نیز گمراه شده است و کسی که از زمان و مکان خدا سوال کند، او را محدود و برای او نهایت فرض کرده است و کسی که برای خدا اوصاف و حالات گوناگون فرض کند، ملحد شده است. خداوند احد است نه به وحدت عددی و ظاهر است نه به نحوی که قابل مشاهده باشد...

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• فَاعِلٌ لَا بِاضْطِرَارٍ...: فعل فاعل، گاهی اضطراری و غیر ارادی و گاهی اختیاری و ارادی است. از نظر فلاسفه و عرفاء، فعل خداوند اختیاری نبوده و مجبور به خلق مخلوقات بوده است که این عقیده کاملاً باطل است. طبق مکتب عقل و وحی، خداوند همیشه فاعل مختار است و از آنجا که حکیم است، همیشه طبق حکمت عمل می‌کند نه اینکه مجبور باشد. خداوند برای انجام افعال، نیاز به تفکر و برنامه‌ریزی و حرکت ندارد؛ برخلاف مخلوقات. هیچ محدودیت دیگری مثل خواب و بیداری و... در مورد خداوند متعال راه ندارد که توضیحش قبلاً گذشت.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• افْتَرَقَتْ فَدَلَّتْ عَلَی مُفَرِّقِهَا...: موجوداتی که صفات و احوالات گوناگون دارند، دلالت بر این دارند که باید خالقی داشته باشند که عاری از این صفات و حالات گوناگون باشد. تجلی کردن خداوند به این معنی است که با دیدن مخلوقاتش، برای عقل، وجود خالق ثابت می‌شود؛ نه اینکه ذات خداوند ظاهر شود. مغایرت خداوند با مخلوقات قابل نشان دادن و مقایسه کردن نیست زیرا خداوند را نمی‌توان نشان داد و گفت این خداوند با سایر موجودات متفاوت است؛ بلکه با صرف مشاهده مخلوقات خداوند، به تغایر خالق با مخلوق پی‌می‌بریم. معرفت خداوند فقط با اخلاص تحقق پیدا می‌کند و اخلاص در اینجا به این معنی است که ذات خداوند را از ماسوی الله جدا کرده و برتر بدانیم؛ زیرا هرآنچه در خلق وجود دارد یا برای خلق ممکن است، در خداوند راه ندارد. اگر ویژگی‌های مخلوقات در خدا راه داشته باشد، خداوند نیز مثل مخلوقات، دارای زمان و مکان و اجزاء می‌شد؛ همچنین است اگر کسی (مثل فلاسفه و عرفا)، مخلوقات را جزئی از خدا بدانند. لذا اگر خداوند اینگونه بود، نمی‌توانست مخلوقات را از عدم خلق کند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 2
• فَکُلُّ مَا فِی الْخَلْقِ لَا...: فلاسفه، عرفا و تمام مکاتب فکری بشری معتقدند که رابطه خدا با غیر خدا، رابطه جزء و کل است و همه عالم هستی، جزئی از وجود خداوند متعال است؛ در حالی که در این حدیث، امام رضا  به وضوح بیان می‌کنند که هر آنچه در خلق خدا باشد یا امکان داشته باشد، در مورد خداوند متعال راه ندارد. خداوند متعال حرکت و سکون ندارد؛ زیرا خود خداوند خالق حرکت و سکون است و نمی‌شود چیزی را به خدا نسبت داد که خداوند خودش آن را از عدم خلق کرده است؛ زیرا با این کار، خداوند نیز مانند مخلوقات خواهد بود. کمال نیز در مورد خدا راه ندارد زیرا نقصان برای او قابل تصور نیست که ماقبل آن کمال باشد. اگر خداوند ویژگی‌های مخلوقات را داشته باشد دیگر نمی‌تواند ازلی و خالق موجودات باشد؛ اگر خداوند مثل مخلوقات باشد، ویژگی‌ها و صفات او برای غیرش قابل رویت خواهد بود و اینکه بگوییم خداوند اجزاء و حالات مخلوقات را ندارد برای خدا نقص نیست بلکه عین توحید و خداشناسی است و کسانی که خداوند را مثل مخلوقات فرض کردند، دچار گمراهی و زیان ابدی شده‌اند.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 9
• إِنَّهُ مَنْ یَصِفُ رَبَّهُ بِالْقِیَاسِ...: کسی که خداوند را با قیاس وصف کند، همیشه در اشتباه و گمراهی خواهد بود؛ منظور از قیاس این است که خدا را با مخلوقات مقایسه کرده و قاعده کلی ساخته و بر اساس آن خدا را توصیف کند.
• أُعَرِّفُهُ بِمَا عَرَّفَ بِهِ نَفْسَهُ...: خدا را باید همان‌گونه معرفی کرد که خودش خودش را معرفی کرده و آن¬گونه وصف کرد که خودش وصف کرده که قابل مشاهده نیست و شکل و صورت ندارد و با حواس درک نمی‌شود و با مخلوقات قابل مقایسه نیست.
• مَعْرُوفٌ بِغَیْرِ تَشْبِیهٍ...: خداوند متعال در عین حالی که تشبیه به هیچ‌چیز نمی‌شود، شناخته‌شده‌ترین است برای مخلوقات و در عین حالی که از فهم و درک ما دور است (ذاتش قابل شناخت نیست)، نزدیک‌ترین است به مخلوقاتش (آگاهی و تسلط دارد).

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 9
• وَ لَا یَجُورُ فِی قَضِیَّتِهِ...: خداوند متعال در افعال خود به هیچ موجودی ظلم نمی‌کند؛ زیرا کسی ظلم می‌کند که ناقص و نیازمند باشد و خداوند متعال منزّه از نقص و نیاز است؛ بلکه خداوند متعال با لطف و رحمت خویش با مخلوقاتش رفتار می‌کند. علم خداوند متعال اینگونه نیست که بعد از جهل حاصل شده باشد، بلکه علم او عین ذات اوست و حتی قبل از اینکه موجودات را خلق کند، به احوالات و آینده آنها علم و آگاهی کامل داشته و این علم، منجر به جبر نمی‌شود به این دلیل که علم خداوند اینگونه است که می‌داند مخلوقات در آینده به اختیار خود چه فعلی انجام می‌دهند نه اینکه فعل‌شان جبری باشد؛ لذا افعال و احوالات مخلوقات همان‌گونه اتفاق می‌افتند که خداوند متعال نسبت به آنها علم دارد.
• فَهُوَ قَرِیبٌ غَیْرُ مُلْتَزِقٍ...: خداوند متعال، به مخلوقاتش نزدیک است اما نه به قرب مکانی و از آنها دور است نه به بعد مکانی. خداوند حقیقتا وجود دارد ولی مثل و مانندی ندارد و واحدی است که جزء ندارد و تنها راه خداشناسی، شناخت خداوند متعال از طریق آیات و نشانه‌های او در عالم هستی است.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 10:
خدا را نشناخته هر که او را به آفریدگانش تشبیه کرده و او را به عدالت وصف ننموده هر که گناهان بندگانش را به او نسبت داده مانند عقاید فلاسفه و عرفاء که همه افعال را فعل خدا و انسان را فاعل مجبور می¬دانند.

باب 2 – حدیث 11:
ای کسی که پیش از هر چیز بوده بعد از آن هر چیزی را آفریده بعد از آن می¬ماند و هر چیزی نیست و نابود می¬شود و ای آنکه نیست در آسمانهای بالا و نه در زمین¬های زیرتر و نه در زیر آنها و نه در میان آنها و نه در زیر آنها خدائی که پرستیده شود غیر از او.

باب 2 – حدیث 12:
حمد از برای خدائیست که چیزی از او بوجود نیامده تا وجودش را ارث دهد و خودش از بین برود و از چیز دیگری بوجود نیامده تا با او هم¬سنخ باشد.

باب 2 – حدیث 13:
• فَغَضِبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ نَادَی...: علت غضبناک شدن امیرالمومنین  شاید این بوده که آن شخص از ایشان خواسته تا ذات خداوند متعال که قابل وصف و درک نیست را حضرت وصف کند.
• لَا یَفِرُهُ [لَا یُغَیِّرُهُ] الْمَنْعُ...: اگر خداوند کسی را منع کند و چیزی به او ندهد، به اندوخته¬های خداوند افزوده نمی¬شود؛ برخلاف مخلوقات که اینگونه هستند، خداوند اینگونه نیست. لذا منع خداوند از روی حکمت است و اگر عطا کند، چیزی از او کم نمی¬شود برخلاف مخلوقات که هرگاه اعطا کنند چیزی را، از خودشان کم می¬شود.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 13:
• لَا یَفِرُهُ [لَا یُغَیِّرُهُ] الْمَنْعُ...: از آنجایی که خداوند با اعطاء، چیزی از او کم نمی‌شود، دعا کردن و درخواست از خدا، نزد خدا بسیار محبوب است؛ برخلاف فلاسفه و عرفا که به گروهی افتخار می‌کنند اصلاً دعا نمی‌کنند؛ به این بهانه که غرق در ذات الهی هستند و از دعا بی‌نیاز شده‌اند.
• الَّذِی عَجَزَتِ الْمَلَائِکَهُ...: ملائکه با اینکه مقرب درگاه الهی هستند، ایشان هم هیچ علمی ندارند و از خدا چیزی نمی‌دانند مگر همان‌قدر که خداوند به آنها آموخته است و هیچ‌گاه کنه ذات خدا را نمی‌توانند درک کنند و همچنین است بقیه مخلوقات حتی معصومین  و ذات خدا را فقط خود خدا می‌شناسد.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 13:
• أَیُّهَا السَّائِلُ اعْلَمْ مَنْ شَبَّهَ...: خداوند متعال، جزء و کل و زمان و مکان ندارد؛ لذا کسی غیر از خود خداوند نمی¬تواند ذات خداوند را بشناسد و درک کند و کسانی مثل فلاسفه و عرفاء که قائل به این هستند که تمام موجودات عین ذات خداوند هستند؛ عقایدشان کاملا باطل و انحرافی می¬باشد و کسانی که قلبشان به این یقین نرسید که خداوند متعال، مثل و مانندی ندارد، روز قیامت از اعتقادات خود پشیمان خواهند شد و اعتراف خواهند کرد که در ظلالت و گمراهی بوده¬اند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 13:
• مَا دَلَّکَ الْقُرْآنُ عَلَیْهِ...: معرفت خداوند متعال، کاملاً عقلی است و از دیدن و اندیشیدن در مخلوقاتش، به وجود او پی می‌بریم. از طرفی، تا خود خداوند نخواهد و نشانه‌ها و آیات خود را برای بشر قرار ندهد و بشر را برای تدبر در آن‌ها هدایت نکند، هیچ‌کس قادر به حصول این معرفت نخواهد بود. لذا خداوند قرآن کریم را نازل کرده و معصومین  را معلم قرآن و قرآن ناطق قرار داده تا بوسیله ایشان، فهم صحیح از قرآن داشته باشند و در نتیجه به توحید و خداشناسی برسند. اگر کسی تنها به قرآن کریم متوسل شود و با عقل و خرد ناقص خود سعی در تدبر و فهم آن کند و از آموزه‌های اهل‌بیت  در این مسیر بی‌بهره باشد، نه به معارف قرآنی و نه به معرفت خالق هستی دست نخواهد یافت بلکه هرچه بیشتر در وادی ضلالت، گمراهی، اختلاف و تفرقه سرگردان خواهد شد. لذا برای خداشناسی باید به کلام خود خداوند متعال که قرآن کریم است و در کنار آن به قرآن ناطق (اهل‌بیت ) متوسل شد و رهنمودهای آن را به کار بست نه به منابعی مثل فلسفه، عرفان و... که کاملاً ضد آموزه‌های قرآنی بوده و انسان را به ضلالت می‌کشاند.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 13:
• وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ هُمُ...: راسخون در علم، کسانی هستند که علم آنها با وهم و اشتباهات مخلوط نیست؛ بلکه علم ایشان از نزد خداوند متعال است و کسی به مقام علمی ایشان راه ندارد. برخلاف نظر اهل‌سنت که آیه راسخون در علم را اشتباه ترجمه کرده و ایشان را عالم به تأویلات قرآنی نمی‌دانند، به اعتقاد شیعیان، علم به تأویلات شامل راسخون در علم نیز می‌شود که همان اهل‌بیت  می‌باشند. لذا برای رسیدن به توحید و خداشناسی، باید به راسخون در علم مراجعه کرد؛ زیرا علم واقعی نزد ایشان است؛ نه نزد کسانی که علمشان با وهم و گمراهی مخلوط می¬باشد؛ مثل فلاسفه و عرفاء. باتوجه به تعالیم اهل‌بیت  که راسخون در علم هستند، کشف و شهود ذات خداوند و فهم آن، برای هیچ مخلوقی میسر نیست و فقط با مشاهده و تفکر در مخلوقات، افعال و آیات الهی می‌توان نسبت به خداوند متعال معرفت پیدا کرد و تفکر در ذات خدا، نتیجه‌ای جز گمراهی ندارد. به همین دلیل، کسانی که قائل به عقایدی غیر از این باشند، یعنی در ذات خدا تفکر کرده و ادعای کشف و شهود در مورد ذات الهی داشته باشند (مثل فلاسفه و عرفا)، در ضلالت و گمراهی بوده و نباید از ایشان تبعیت کرد.

شرح احادیث

باب 2 – حدیث 14:
• الدَّالِّ عَلَی وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ...: موجوداتی که دارای اجزاء، زمان، مکان و سایر خصوصیات اجسام هستند، را می‌توان از راه‌های گوناگونی مثل دیدن، لمس کردن، شنیدن، چشیدن و... شناخت؛ اما آنچه که دارای اجزاء، زمان و مکان و ... نباشد، با هیچ‌یک از حواس قابل معرفت نیست و تنها از راه عقل و مشاهده آثارش می‌توان به وجود او پی‌برد. برخلاف کسانی که گفته‌اند از راه معرفت فطری نیز می‌توان به وجود خدا پی‌برد که راهی غیر از معرفت عقلی است، صحیح این است که تنها راه همان معرفت عقلی است و معرفت فطری چیزی جدای از معرفت عقلی نیست و هر معنای دیگری که برای معرفت فطری ارائه داده‌اند که به عقل برنگردد، باطل است.

شرح احادیث

باب 2 – ادامه حدیث 14:
• الدَّالِّ عَلَی وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ...: کسانی که با دین اسلام خواسته یا ناخواسته دشمنی می‌کنند، دو دسته هستند: اول، کفار و دوم، کسانی که از درون دین و به اسم مسلمان با اسلام دشمنی می‌کنند مثل فلاسفه و عرفاء که همان سخنان مشرکان و زنادقه را در قالب باورهای دینی به خورد دیگران می‌دهند. ایشان در مقابل معرفت عقلی، معرفت قلبی را به دروغ مطرح می‌کنند تا بدین وسیله عقاید باطل خود را توجیه کنند بدون اینکه برهان عقل‌پسند برای آن داشته باشند و ادعای کشف و شهودی می‌کنند که عقل قادر به درک آن نیست. مرادشان از معرفت فطری نیز همین معنایی است که در مقابل معرفت عقلی می¬باشد و قبلا بیان شد که اگر معرفت فطری به معنایی غیر از معرفت عقلی تفسیر شود، باطل و دروغ است.

باب 2 – حدیث 15:
• لَا ظِلَّ لَهُ یُمْسِکُهُ...: خداوند متعال اجزاء ندارد که مقوّم ذاتش باشند، بلکه مخلوقات او دارای اجزاء هستند که با وجود این اجزاء، قوام دارند.

شرح احادیث
باب 2 – حدیث 16:
• فَالذَّاکِرُ اللَّهَ غَیْرُ اللَّهِ...: کسی که ذکر خدا می‌گوید غیر از خود خدا است، برخلاف عقاید عرفاء که می‌گویند: ذکر و ذاکر و مذکور یکی هستند. خداوند متعال غیر از اسماء خودش است و گرچه این اسماء بر خدا دلالت می‌کنند ولی الفاظی هستند که مخلوق و غیر خدا هستند. توحید خالص همین است که با همین اسمائی که خود خداوند متعال برای خود قرار داده، او را بشناسیم نه اینکه مثل عرفاء قائل شویم که این اسماء و اذکار را باید کنار گذاشت و مشغول کشف و شهود شد.

باب 2 – حدیث 17:
• وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی کَانَ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کَانَ...: یعنی قبل از اینکه بودن و نبودن معنی داشته باشد، خداوند متعال بوده است و بودن در مورد خداوند با بودن در مورد مخلوقات متفاوت است زیرا بودن مخلوقات یعنی تحقق اجزاء آنها در حالی که خداوند اجزاء ندارد و بودن او در مقابل نبودن نیست زیرا عدم برای خدا قابل تصور نیست.

شرح احادیث
باب 2 – حدیث 17:
• وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی کَانَ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کَانَ...: خداوند متعال جسم ندارد و ماسوی الله همه دارای جسم هستند ولو اینکه اجسام آنها باهم متفاوت باشند؛ یعنی برخی جسم غلیظ و برخی جسم لطیفی داشته باشند مثل ملائکه. برخلاف فلاسفه و عرفاء که ملائکه را مجرد محض می‌دانند که زمان و مکان و هیچ خصوصیت دیگر از اجسام را ندارند که این تفکر، باطل است.

باب 2 – حدیث 18:
• فَلَا یُقَالُ لَهُ کَیْفَ وَ...: درمورد خداوند متعال نمی‌شود گفت که چگونه است؛ زیرا چگونگی و حالات مختلف، مخصوص مخلوقات است و خداوند منزّه است از اینکه شبیه به مخلوقاتش باشد. همچنین نمی‌شود گفت خدا کجاست؛ زیرا خداوند متعال مکان ندارد بلکه خالق مکان است. هر جسمی نیاز به تغذیه دارد مگر خداوند متعال که خودش رزق‌دهنده مخلوقات و اجسام است و خودش به آنها جسمیّت بخشیده و منزّه است از اینکه خودش جسم و متناهی باشد. لذا زیاد و کم بودن در مورد خداوند متعال راه ندارد و منزّه است ذاتش از آنچه مخلوق اوست. اگر اینگونه بود که خداوند صفات مخلوقاتش را داشت، دیگر خالق و مخلوق از هم شناخته نمی‌شدند.

شرح احادیث
باب 2 – ادامه حدیث 18:
• فَقَوْلُکَ اللَّطِیفُ فَسِّرْهُ لِی...: لطافت خداوند یعین صنعش لطیف، دقیق و ظریف است که با تدبر در آنها به لطافت¬شان پی‌می‌بریم، نه اینکه خداوند جسمی لطیف باشد. هر صانعی که در عالم هستی وجود دارد، صنع خود را با استفاده ماده از اولیه دیگری انجام می¬دهد؛ ولی خداوند متعال، از عدم خلق می‌کند و کسی قادر به این کار نیست. حتی پیامبری مثل حضرت عیسی  که از گل، پرنده خلق می‌کرد، خلق او به اذن خدا و با استفاده از ماده اولیه بود؛ پس خالقیت خداوند با خالقیت غیر خداوند متفاوت است.

شرح احادیث
باب 2 – ادامه حدیث 18:
• إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ وَ مَشِیَّتَیْنِ...: خداوند متعال دو نوع اراده دارد: اراده حتم و اراده عزم. گاهی خداوند از چیزی نهی می‌کند (مثل معصیت)، ولی انسان را به جبر از آن باز نمی‌دارد؛ بلکه به انسان اختیار داده و در قبال آن ثواب و عقاب می‌کند. همچنین گاهی اگر به چیزی امر کرد، انسان را مجبور به انجام آن نمی‌کند. ولی گاهی امر و نهی خداوند همراه با جبر است و کسی نمی¬تواند از آنها تخلف کند. معاصی بندگان از نوع اول است که خداوند نهی کرده ولی به زور کسی را از ارتکاب آنها باز نمی‌دارد.
• إِنَّهُ یَسْمَعُ بِمَا یُبْصِرُ...: این‌گونه نیست که خداوند مثل مخلوقات، با چشم و گوش ببیند و بشنود؛ بلکه او بدون احتیاج به چیزی، نسبت به همه چیز حتی مخفی‌ترین جزئیات، علم و آگاهی کامل دارد؛ حتی به مواردی که وجود ندارند که اگر وجود می‌داشتند چگونه بودند علم و آگاهی دارد.

شرح احادیث
باب 2 – حدیث 20:
• أَنَّ اللَّهَ عَلَا ذِکْرُهُ کَانَ وَ لَا شَیْ...: فلاسفه معتقدند اولین چیزی که از ذات خداوند صادر می‌شود، یک امر واحد است مثل خود خدا، زیرا معلول همیشه باید هم‌سنخ علت باشد و عالم هستی از آن امر واحد متکثر شده است؛ اما بطلان این امر واضح است زیرا عالم معلول ذات خدا نیست که حتماً باید بین آنها سنخیت باشد و خداوند عالم هستی را از عدم خلق کرده است، نه اینکه از ذات خود صادر کرده باشد. اعتقاد صحیح طبق این روایت این است که خداوند همیشه بوده است حتی زمانی که هیچ مخلوقی نبوده و اولین چیزی که خلق کرده، آب بوده (که تفسیرهای متعددی نسبت به معنای آن شده است) و خداوند اشیاء را از یکدیگر خلق نکرده بلکه از عدم خلق کرده است.

شرح احادیث
باب 2 – حدیث 28:
• قالَ هذا رَبِّی عَلَی الْإِنْکَارِ...: اگر حضرت ابراهیم علیه السلام به ستاره، ماه و خورشید اطلاق ربّ کرد و بعد از اینکه غروب آنها را مشاهده کرد، فرمود اینها خدای من نیستند، از باب انکار بود تا مشرکان را به این مطلب التفات دهد که این مواردی که شما پرستش می‌کنید، دچار افول و نقص می‌شوند و شأنیت خدا بودن ندارند؛ نه اینکه خود حضرت ابراهیم علیه السلام واقعاً آنها را پروردگار خود بداند. بعد از بیان نقایص ستارگان و ماه و خورشید، به مشرکان فرمود: من از آنچه شما پرستش می‌کنید بیزارم و پروردگار من خداوندی است که خالق آسمان‌ها و زمین است و من از مشرکان نیستم.

شرح احادیث
باب 2 – حدیث 37:
• إِنِّی أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَاحِدٌ...: جناب عبدالعظیم حسنی علیه السلام عقاید خود را به محضر مبارک امام هادی علیه السلام عرضه داشتند که خلاصه آن بیان می‌شود: خداوند متعال واحد است و مثل ندارد و از حد ابطال و تشبیه خارج می‌شوم (نه منکر وجود خدا هستم و نه چیزی را به خدا تشبیه می‌کنم) و معتقدم خداوند، جسم، صورت، عرض و جوهر نیست؛ بلکه خداوند خالق همه این موارد است و پروردگار و خالق همه عالم هستی است. حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم، بنده و رسول خداوند متعال است و پیامبری بعد او نیست تا روز قیامت و حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام جانشین و امام بعد از ایشان است و بعد از ایشان امام حسن علیه السلام و... تا شما (امام هادی علیه السلام). امام علیه السلام فرمودند بعد از من فرزندم حسن و بعد از او فرزندش امام است که غایب می‌شود و با ظهورش جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد بعد از اینکه از ظلم و جور پر شده باشد...

شرح احادیث
باب 3 – حدیث 3:
• إِنَّ أَعْرَابِیّاً قَامَ یَوْمَ الْجَمَلِ...: به فرمایش امیرالمومنین علی علیه السلام، واحد بودن خداوند چهار معنی دارد که دو مورد آن صحیح و دو مورد آن باطل است:
- دو مورد باطل: اینکه بگوید خدا یکی است از باب اعداد (مثل یک سیب، یک سنگ و...) یا اینکه خدا را یکی از انواع مخلوقات بپندارد که شبیه و مثل می‌تواند داشته باشد (مثلاً خدا یکی از انسان‌هاست، یکی از فرشتگان است و...)
- دو مورد صحیح: اینکه بگوید خدا یکی است و هیچ مثل و مانندی ندارد یا اینکه بگوید معنای خدا یکی است یعنی لفظ الله فقط بر یک مصداق که خداوند متعال باشد دلالت می‌کند.

شرح احادیث
باب 4 – حدیث 1:
• قَالَ قُلْ أَیْ أَظْهِرْ مَا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ...: اینکه خداوند در سوره توحید به پیامبر اکرم  می‌فرماید «بگو»، معنایش این است که توحید را ما بیان می‌کنیم نه اینکه پیامبر از جانب خودش بگوید. مشرکان به پیامبر  می‌گفتند خدای خود را به ما نشان بده تا او را مشاهده کنیم، مثل خدایانی که ما داریم و قابل مشاهده هستند، لذا خداوند سوره توحید را نازل کرد تا مردم بفهمند خداوند متعال فراتر از این است که قابل مشاهده باشد و خودش خالق چشم و گوش و حواس انسان است.

شرح احادیث
باب 4 – حدیث 4:
• فَلَا تَخُوضُوا فِی الْقُرْآنِ...: قرآن کتابی است که برای هدایت بشر آمده است، اما اینگونه نیست که هرکسی بتواند تمام قرآن را بفهمد، زیرا قرآن کریم دارای آیات متشابهاتی است که فقط معصومین علیهم‌السلام واقعیت آن را می‌دانند. لذا نباید در معانی قرآن عمیق شد و در مورد آنها جدال کرد یا از نزد خود تفسیر نمود.
• فَقَالَ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ...: چیزهایی که از مخلوقات زاده می‌شوند از خداوند متعال زاده نمی‌شود، نه اجسام سنگین و نه اجسام لطیف. همچنین چیزهایی مثل خواب، خستگی، غم و سایر فرعیات نیز از خداوند متعال صادر نمی‌شود. لذا خداوند متعال هیچ شبیه و نظیر و مانندی ندارد.

شرح احادیث
باب 5 – حدیث 1:
• أَمَّا التَّوْحِیدُ فَأَنْ لَا تُجَوِّزَ عَلَی...: توحید این است آنچه برای ما جایز است، مثل زمان و مکان داشتن، اجزاء داشتن و... را برای خدا جایز ندانیم و عدل این است که آنچه را که خداوند تو را بر آن ملامت کرده به خدا نسبت ندهی (افعال بد را به خدا نسبت ندهی).
• یَا غُلَامُ مِمَّنِ الْمَعْصِیَهُ...: فاعل معصیت سه احتمال دارد:
1- خداوند فاعل آن باشد: باطل است زیرا بر خدا قبیح است که بنده‌اش را بر کاری که نکرده عذاب کند.
2- خداوند و بنده باهم فاعل آن باشند: باطل است زیرا نمی‌شود که خدا با اینکه در معصیت شریک بوده باشد، شریک ضعیف خود را عذاب کند.
3- معصیت فعل بنده باشد: که صحیح است.
• أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ...: معنای این عبارت که خداوند آدم را بر صورت خود خلق کرد این است که این صورتی است که خدا خلق کرده و آن را برگزیده و به خود نسبت داده است؛ مانند خانه کعبه که به خود نسبت داده. نه اینکه صورت خود خدا منظور باشد.

شرح احادیث
باب 7 – حدیث 1 و 2 و 6:
• أَ یَجُوزُ أَنْ یُقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ شَیْ...: اگر بگوییم خداوند متعال هیچ است، نفی خدا کرده و وجود او را منکر شده‌ایم، لذا می‌توان گفت خدا چیزی (شیئی) است؛ اما چیزی است که هیچ مثل و مانندی ندارد.
• هُوَ شَیْ ءٌ بِخِلَافِ الْأَشْیَاءِ...: خداوند شیئ است به این معنی که یک حقیقتی است که وجود دارد ولی در عین حال، هیچ مثل و مانندی ندارد، دارای صورت و جسم نیست.
• أَتَوَهَّمُ شَیْئاً فَقَالَ نَعَمْ...: توهم و تفکر کردن درمورد خدا اگر مثل سایر اشیاء باشد یعنی برای او حد و حدود و شکل و صورت و اجزاء و... تصور کنیم، کار نادرستی است اما اگر به این نحو باشد که بگوییم او ذاتی است که هیچ مثل و مانند و اجزاء و زمان و مکان و سایر صفات مخلوقات را ندارد، نه تنها اشکالی ندارد، بلکه عین توحید است.
باب 8 – حدیث 4 و 5:
• فَأَرَانِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ...: طبق این حدیث، خداوند خود را به پیامبر  نشان نداده است؛ زیرا خداوند متعال اصلا قابل مشاهد نیست به این دلیل که فقط اجسام و مخلوقات هستند که قابل مشاهده می¬باشند؛ بلکه نور عظمت خود را که آن هم از مخلوقات الهی است به پیامبر  نشان داده است.
• قَالَ لَمْ تَرَهُ الْعُیُونُ...: خدا با چشم سر دیده نمی¬شود ولی با ایمان قلبی پرستش می¬شود و قابل قیاس با مخلوقات نیست و هیچ ظلمی در احکام او نیست.

شرح احادیث
باب 8 – حدیث 9 تا 12:
• إِنَّا رُوِّینَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَسَمَ الرُّؤْیَهَ وَ الْکَلَامَ...: این اعتقاد که پیامبر اکرم  خداوند را دیده است باطل می‌باشد به این دلیل که ایشان از جانب خداوند متعال مبعوث به سوی مردم شده‌اند. در آیات متعددی صراحتاً از جانب خداوند متعال بیان کرده‌اند که خداوند قابل مشاهده نیست و مثل و مانندی ندارد؛ پس غیرممکن است که خود حضرت  ادعای مشاهده خداوند با چشم را داشته باشند. در مواردی هم که اشاره به دیدن شده، در ادامه آیات توضیح داده شده که مراد، مشاهده آیات الهی هستند نه مشاهده خداوند متعال. بنابراین حتی اگر روایاتی نقل شده باشد که در آن ادعای مشاهده خداوند شده باشد، این روایات خلاف نص صریح قرآن بوده و باید تکذیب شوند.
• إِحَاطَهُ الْوَهْمِ أَ لَا تَرَی...: نه تنها چشم¬ها قادر به دیدن خداوند نیستند؛ بلکه اوهام و اذهان نیز عاجز از تصور و درک او هستند.

شرح احادیث
باب 8 – حدیث 18 و 21:
• «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَهٌ إِلی رَبِّها ناظِرَهٌ» یَعْنِی مُشْرِقَهٌ تَنْتَظِرُ ثَوَابَ رَبِّهَا...: امام رضا  در تفسیر این آیه فرمودند: منظور از نظاره کردن به خدا یعنی انتظار ثواب خدا را کشیدن، به خلاف کسانی که معتقدند خداوند متعال در روز قیامت قابل مشاهده خواهد بود! که حرف کاملاً باطلی است زیرا خداوند متعال جسم نیست که قابل مشاهده باشد و اگر در روایات نیز رویت خدا ذکر شده، مراد رویت قلبی یعنی ایمان قلبی است نه رویت با چشم.
• مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِوَجْهٍ کَالْوُجُوهِ فَقَدْ کَفَرَ وَ لَکِنْ وَجْهُ اللَّهِ...: منظور از وجه خدا، این نیست که خداوند شکل و صورتی داشته باشد، بلکه مراد انبیاء و معصومین  هستند که راهنما و مسیر هدایت به سمت خداوند هستند.

شرح احادیث
باب 8 – حدیث 24:
• وَ سَمِعُوا کَلَامَهُ مِنْ فَوْقُ وَ أَسْفَلُ وَ یَمِینُ...: وقتی حضرت موسی علیه السلام برخی از قوم خود را برگزید تا به کوه طور رفته و خدا با واسطه درخت با آنها سخن بگوید، خداوند صدایی را در درخت ایجاد کرد و ایشان شنیدند که صدایی از هر طرف می‌آید؛ نه اینکه خود خداوند دهان داشته باشد و با ایشان صحبت کند بلکه خداوند، صوتی را خلق کرد که ایشان آن را می‌شنیدند. قوم موسی علیه السلام ایمان نیاوردند و گفتند خدا را آشکارا به ما نشان بده. به خاطر این تکبّرشان، خداوند آنها را به صاعقه‌ای گرفتار و نابود کرد. سپس حضرت موسی علیه السلام به خداوند عرضه داشت من چگونه به سوی قوم خود باز گردم که برگزیدگان آنها کشته شده‌اند. خداوند نیز آنها را زنده کرد و حضرت موسی علیه السلام به ایشان فرمود خداوند متعال قابل مشاهده نیست بلکه فقط با آیات و نشانه‌هایش قابل شناخت است. اما آنها دوباره از موسی علیه السلام تقاضای رویت خدا را کردند که خداوند یکی از آیات خود را بر کوه ظاهر کرد و کوه از هم متلاشی شده و موسی علیه السلام بیهوش شد...

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 1:
• یَا هِشَامُ کَمْ حَوَاسُّکَ...: در مناظره جناب هشام بن حکم رحمة الله علیه با عبدالله دیصانی، وقتی هشام جواب شبهه قرار دادن زمین داخل تخم‌مرغ بدون تغییر اندازه هیچ‌کدام را از امام صادق  سوال کرد، حضرت فرمود: کوچک‌ترین حواس تو که عدسی چشم تو است قادر است زمین و آسمان و همه اشیاء را نظاره کند و درون خود جای دهد؛ پس حتما خدا می‌تواند عالم هستی را درون تخم‌مرغ نیز جای دهد. هشام بسیار خوشحال شد از این جواب و آن را به دیصانی گفت. دیصانی نزد امام صادق  رفت و از او درخواست هدایت کرد. امام از اسم او سوال کرد ولی دیصانی، بدون جواب دادن، مجلس را ترک کرد به این دلیل که اسم او عبدالله بود و فهمید شاید امام  از او بپرسد که الله کیست که تو بنده¬ی او هستی و این نام را برای خود برگزیده¬ای...

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 1:
• یَا هِشَامُ کَمْ حَوَاسُّکَ...: خلاصه جلسه قبل: در مناظره هشام بن حکم با عبدالله دیصانی، هشام از امام صادق  درباره شبهه قرار دادن زمین داخل تخم‌مرغ بدون تغییر اندازه سوال کرد. امام فرمود: عدسی چشم قادر است زمین و آسمان را نظاره کند، پس خدا می‌تواند عالم را درون تخم‌مرغ جای دهد. هشام خوشحال شد و پاسخ را به دیصانی گفت. دیصانی نزد امام  رفت و درخواست هدایت کرد. امام  از اسم او پرسید ولی دیصانی به دلیل اینکه اسمش عبدالله بود و نمی‌خواست امام  از او بپرسد که الله کیست، مجلس را ترک کرد....
ادامه: دیصانی بعد از مدتی مجدداً نزد امام  برگشت و عرض کرد مرا به پروردگار رهنمون کن بدون سوال کردن از نامم. حضرت فرمود بنشین و به کودکی که با تخم‌مرغی بازی می‌کرد فرمود آن را به من بده. سپس به دیصانی فرمود این تخم‌مرغ دارای پوستی محکم و زیر آن پوستی نازک‌تر و زیر آن سفیده و زرده‌ای است که باهم مخلوط نمی‌شوند و از دل آن پرنده‌ای بیرون می‌آید؛ آیا این نظم و ظرافت سازنده و خالقی ندارد؟ دیصانی جوابی نداشت لذا شهادتین را به زبان جاری کرد و به امامت امام  نیز شهادت داد و ایمان آورد.
باب 9 – حدیث 4:
• مَا مِنْهُمْ أَحَدٌ أُوجِبُ لَهُ اسْمَ الْإِنْسَانِیَّهِ إِلَّا ذَلِکَ الشَّیْخَ: دلیل اینکه ابن مقفّع فقط امام صادق  را شایسته عنوان انسانیت دانست و بقیه حجّاج را لایق این عنوان ندانست، در این حدیث این‌گونه مطرح شده: ابن مقفع این تعریف را از امام  کرد و ابن ابی العوجاء را نزد امام  فرستاد تا بفهمد که این تعریفش درست بوده. وقتی ابن ابی العوجاء از نزد امام  برگشت به ابن مقفّع گفت این شخص بزرگوار، مافوق بشر و بالاتر از مقام انسانیتی است که تو به ایشان نسبت دادی؛ زیرا امام  به من فرمود اگر خداباوران راست گفته باشند و خدایی وجود داشته باشد، شما که خدا را قبول ندارید ضرر بزرگی خواهید کرد ولی اگر دروغ گفته باشند و خدایی وجود نداشته باشد، نه آنها ضرر کرده‌اند و نه شما... (ادامه در جلسه بعد).

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 4:
• مَا مِنْهُمْ أَحَدٌ أُوجِبُ لَهُ اسْمَ الْإِنْسَانِیَّهِ إِلَّا ذَلِکَ الشَّیْخَ: خلاصه جلسه قبل: ابن مقفّع امام صادق را شایسته عنوان انسانیت دانست. ابن ابی العوجاء پس از دیدار با امام  گفت: امام  مافوق بشر است زیرا امام  فرمود: اگر خداباوران راست گفته باشند و خدایی وجود داشته باشد، شما ضرر بزرگی خواهید کرد، اما اگر خدایی نباشد، هیچ‌کس ضرر نمی‌کند.
ادامه: ابن ابی العوجاء گفت: اگر عالم هستی خالق و پروردگاری دارد، چرا خودش ظاهر نمی‌شود تا مردم او را ببینند و بدون اختلاف و شک، همه به او ایمان بیاورند؟ امام  فرمود: وای بر تو، مگر خدا پنهان شده که خود را آشکار کند در حالی که آثار قدرت او را در نفس خودت می‌بینی؟ مثل سلامتی تو بعد از مریضی، خوشحالی تو بعد از ناراحتی و بالعکس این‌ها، همه از آثار قدرت الهی هستند. ابن ابی العوجاء گفت: امام  تا جایی آثار قدرت خدا را در وجود من بیان کرد که دیدم قدرت انکار ندارم و گویی اکنون خدا در بین ما ظاهر خواهد شد.

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 8:
• إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا تُقَدَّرُ قُدْرَتُهُ...: قدرت خداوند مثل قدرت سایر مخلوقات، قابل اندازه‌گیری و سنجیدن نیست و هیچ‌کسی نمی‌تواند صفات خداوند را درک کند یا به کنه علم و عظمت او برسد. هیچ چیزی غیر از او نیست. این بخش روایت را برخی مانند فلاسفه و عرفا اشتباه معنی کرده‌اند که همه عالم هستی جلوه خدا و عین ذات او هستند. اما معنای صحیح این است که خدا غیر خودش نیست، برخلاف سایر مخلوقات که مرکب از اجزائی هستند که هرکدام ماهیت جداگانه‌ای دارند. خداوند متعال نوری است که ظلمتی در آن نیست، یعنی خداوند ذاتی است که هیچ نقصی در او راه ندارد.

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 13:
• فَقَالَ هُوَ وَاحِدٌ أَحَدِیُّ الذَّاتِ...: خداوند متعال ذاتی واحد است که با خلقش مباین است و به همه چیز احاطه و اشراف دارد و هیچ چیزی هرچند کوچک، در هیچ جایی از او مخفی نیست با احاطه علمش؛ نه اینکه خودش همه جا رفته باشد و علم پیدا کرده باشد به همه چیز؛ زیرا مکان‌ها محدود هستند و اگر قرار باشد خود خدا به همه جا رفته باشد، لازمه‌اش این است که خداوند هم محدود باشد.
باب 9 – حدیث 15:
• کَذَلِکَ هُوَ فِی کُلِّ مَکَانٍ...: مکان‌ها دارای محدودیت و اجزاء هستند، لذا اگر خداوند با ذات خود در آن مکان‌ها وجود داشته باشد، لازمه‌اش این است که خداوند هم محدود و دارای اجزاء باشد؛ درحالی که خداوند متعال منزّه است از اینکه مثل مخلوقاتش باشد؛ بلکه خداوند احاطه کامل به مخلوقاتش دارد از لحاظ علم و قدرت و علم و قدرتش نسبت به همه مخلوقاتش در هرکجا که باشند یکسان است نه اینکه بر زمین قدرت بیشتری داشته باشد تا به آسمان.

شرح احادیث
باب 9 – حدیث 17:
• قَالَ یَا رَبِّ أَرِنِی خَزَائِنَکَ...: وقتی حضرت موسی  از خداوند درخواست کرد که خزائنش را به او نشان دهد، خداوند متعال فرمود: خزائن من اینگونه است که هرچیزی را اراده کنم، موجود می-شود. یعنی خزائن به این معنی نیست که خداوند چیزهایی را ذخیره کرده باشد و برای خلقت، از آنها استفاده کند.

باب 10 – حدیث 1 تا 8:
• الْحَمْدُ لِلَّهِ مُنْتَهَی عِلْمِهِ...: این جمله که خدا را حمد کرده به منتهای علمش، توسط امام  رد شده به این دلیل که علم خداوند متعال انتهاء ندارد و نباید برای علم او محدودیتی فرض کرد، لذا امام  شخصی را که تکلم به این سخن کرده بود نهی کرد از تکرار آن.
• أَ رَأَیْتَ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ...: خداوند متعال قبل از اینکه آسمان‌ها و زمین را خلق کند، نسبت به آنها علم داشته؛ نه اینکه بعد از خلق، به آنها علم پیدا کرده باشد؛ زیرا علم خداوند عین ذات اوست و کم و زیاد نمی‌شود. اما برخی فرقه‌ها مثل فلاسفه و عرفا، علم خدا را تقسیم کرده‌اند به قدیم و حادث، که بطلان این ادعا واضح است.

شرح احادیث
باب 10 – حدیث 14:
• إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی عِلْماً خَاصّاً وَ عِلْماً عَامّاً...: خداوند دو نوع علم عام و خاص دارد که ملائکه و انبیاء آگاه به علم خاص نیستند ولی به علم عام آگاه هستند و از طریق ایشان به ما نیز رسیده است. کسانی که ادعا می‌کنند خداوند متعال علم قدیم و حادث دارد، به این روایت تمسک کرده‌اند درحالی که این روایت توضیحش داده شد و هیچ ربطی به علم قدیم و حادث ندارد و این تقسیم بندی کاملاً اشتباه است.
باب 11 – حدیث 1 و 2:
• لَمْ یَزَلِ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ رَبَّنَا وَ الْعِلْمُ ذَاتُهُ...: خداوند همیشه علم عین ذات او بوده حتی زمانی که هیچ معلومی نبود و شنوا بودن، بینا بودن و قادر بودن نیز عین ذات او بوده حتی زمانی که متعلق این‌ها وجود نداشتند و زمانی که خداوند عالم هستی را خلق کرد، علم، قدرت و... خداوند بر آنها واقع شد؛ اما کلام، درمورد خداوند متعال حادث است زیرا به معنای خلق صوت است نه اینکه خود خداوند زبان و دهان داشته باشد و با آن تکلم کند.
• لَمْ یَزَلِ اللَّهُ یَعْلَمُ قَالَ أَنَّی یَکُونُ یَعْلَمُ...: علم خدا عین ذات اوست و خداوند نه علمش حادث است و نه علمش در طول زمان و مقارن با حادث شدن اشیاء است بلکه ذاتی است که عالم و سمیع و بصیر و... است.

شرح احادیث
باب 11 – حدیث 15، 16 و 17:
• قَالَ: قُلْتُ لَهُ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ مُرِیداً...: صفات ذات خداوند مثل علم و قدرت است اما صفات فعل، همان افعال خداوند تعالی است مانند خلق کردن. تفاوت آنها در این است که صفات ذات را نمی‌شود سلب کرد ولی صفات فعل را می‌شود سلب کرد. اراده نیز از صفات فعل است نه صفات ذات.
• عِلْمُ اللَّهِ وَ مَشِیَّتُهُ هُمَا مُخْتَلِفَانِ...: علم و مشیت خداوند یکی نیستند، زیرا ما می‌گوییم من فلان کار را می‌کنم اگر خدا بخواهد و نمی‌گوییم اگر خدا علم داشته باشد. علم خداوند ازلی است در حالی که مشیت او حادث و از صفات فعل است.
• الْإِرَادَهُ مِنَ الْمَخْلُوقِ...: اراده مخلوقات یعنی تفکر و تصمیم گرفتن اما اراده خداوند یعنی همان احداث و خلق کردن بدون هیچ مقدمه‌ای. همچنین فعل خداوند دارای کیفیت و حالات مختلف نیست بر خلاف فعل مخلوقات.

شرح احادیث
باب 11 – حدیث 19:
• خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیَّهَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیَّهِ...: فعل فاعل مختار، اولین چیزی است که صادر می‌شود از او و اثر آن فعل، اولین چیزی است که در خارج از او تحقق پیدا می‌کند؛ مثلاً اول فعل شکستن انجام می‌شود و بعد اثر آن یعنی شکسته‌شدن، در خارج تحقق پیدا می‌کند؛ بنابراین، فعل شکستن با خود شکسته شدن و آنچه می‌شکند، یکی نیست. در مورد خداوند نیز خلق کردن فعل او است و موجود شدن مخلوقات، آثار این فعل بوده که در خارج محقق می‌شود؛ فعل و تحقق آثار این فعل دارای زمان و مکان هستند، اما فاعل که خداوند است، دارای زمان و مکان نیست؛ ولی اگر فاعل غیر از خدا باشد، زمان و مکان دارد.
اراده خداوند همان مشیت و ابداع و خلق است؛ زیرا بین اراده و خلق شدن، هیچ مرحله‌ای مثل تفکر و ... برای خدا وجود ندارد، لذا اراده همان خلق کردن است. اولین چیزی که خداوند متعال خلق کرد، نور اهلبیت  بود و ایشان را خدا با مشیت خود خلق کرد ولی مشیت نفس فعل خداست و آن را با چیز دیگری خلق نکرده.

شرح احادیث
باب 12 – حدیث 1 تا 7:
• کُلُّ شَیْ ءٍ هَالِکٌ إِلَّا دِینَهُ وَ الْوَجْهُ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ...: فلاسفه و عرفا این آیه را این‌گونه معنی کرده‌اند که در عالم هستی، چیزی غیر از خدا وجود ندارد و همه عالم هستی، عین ذات خداوند هستند، در حالی که این تفسیر قطعاً باطل است، زیرا خداوند خالق این عالم هستی است و نمی‌شود با مخلوقاتش یکی باشد. لذا معنای این آیه و مراد از "وجه"، دین خدا و کسانی هستند که هدایتگر به سوی خداوند می‌باشند که همان معصومین  هستند.
• کُلُّ شَیْ ءٍ هَالِکٌ إِلَّا مَنْ أَخَذَ طَرِیقَ الْحَقِّ...: مراد از این آیه و "وجه" این است که همه چیز از بین رفتنی است، مگر کسی که ملتزم به راه حق و حقانیت باشد. راه حق همان راه امیرالمومنین و اهل‌بیت  است.
• مَنْ أَتَی اللَّهَ بِمَا أَمَرَ بِهِ مِنْ طَاعَهِ مُحَمَّدٍ وَ الْأَئِمَّهِ مِنْ بَعْدِهِ ص فَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِی لَا یَهْلِکُ...: مراد از "وجه الله" کسانی هستند که مطیع محمد و آل محمد  هستند و ایشان‌اند که هلاک نمی‌شوند.

شرح احادیث
باب 12 – حدیث 8 تا 10
• فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ...: برای این روایت، معانی متعددی قابل تصور است، مثلا اینکه خداوند انسان را بر شکل و صورت خود خلق کرده باشد که بطلان آن واضح است، یا اینکه خداوند، صورت انسان را به شکل و شمایل حضرت آدم علیه‌السلام خلق کرده باشد، یا اینکه خداوند صورتی برای انسان خلق کرده باشد و آن را به خود نسبت داده باشد، مثل خانه کعبه که به خود نسبت می‌دهد.
• بِنَا أَثْمَرَتِ الْأَشْجَارُ وَ أَیْنَعَتِ الثِّمَارُ...: گروهی از اهل باطل معتقدند خداوند متعال تمام کارهای عالم هستی را به اهل‌بیت علیهم‌السلام سپرده است و خودش کنار کشیده و خدایی را رها کرده است؛ درحالی که این عقیده تفویض و باطل است، زیرا اهل‌بیت علیهم‌السلام هر کاری می‌کنند به اذن و اراده خداوند است و اگر خلایق به برکت ایشان روزی می‌خورند یا باران به برکت ایشان می‌بارد، به درخواست ایشان و البته با اذن خداوند متعال است.

شرح احادیث
باب 12 – حدیث 9:
• إِنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ أَحَدٌ مُتَوَحِّدٌ بِالْوَحْدَانِیَّهِ...: خداوند متعال واحد و أحد است و واحد بودن او منحصر به فرد است و با واحد بودن مخلوقات متفاوت است که توضیحش در جلسات قبل گذشت. خداوند متعال مخلوقاتی را خلق کرد و امر دینش را به ایشان واگذار کرد که همان معصومین  باشند و معنای واگذاری دین به ایشان این است که خداوند به اختیار خودش ایشان را معدن علم و حکمت خود قرار داده و اراده خود را از مسیر رضایت ایشان قرار داد که همه این‌ها به اختیار بوده نه اینکه خداوند مجبور به این کار باشد یا اینکه خودش کنار رفته باشد. لذا افراط و تفریط در این مساله باطل است به این معنی که کسی بگوید خداوند امر را به اهل‌بیت  سپرده و خودش کنار کشیده یا اینکه بگوید اهل‌بیت  هیچ تأثیر و اراده‌ای در عالم هستی ندارند.

شرح احادیث
باب 13
• فَقَالَ الْیَدُ فِی کَلَامِ الْعَرَبِ الْقُوَّهُ وَ النِّعْمَهُ...: مراد از «ید» در آیه «یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ» و درکلام عرب، قوّت و نعمت است نه دستی که جسم است.
باب 14
• قَالَ حِجَابٌ مِنْ نُورٍ یُکْشَفُ...: در آیه «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ»، مراد از کشف از ساق، این است که حجابی از نور کشف می¬شود و مومنین به حالت سجده می¬افتند.
باب 15
• فَقَالَ هَادٍ لِأَهْلِ السَّمَاءِ وَ هَادٍ لِأَهْلِ الْأَرْضِ: مراد از اینکه خداوند متعال نور آسمان¬ها و زمین است، این است که خداوند هدایت¬گر اهل آسمان و زمین است نه اینکه ذات خدا از نور باشد.
• فَقَالَ هُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لَنَا...: مثال نور، برای اهلبیت ¬ زده شده که درواقع ایشان هدایتگر بوده و کسانی هستند که مردم را به سوی خداوند متعال رهنمون می¬کنند به اذن خداوند متعال.

شرح احادیث
باب 16 – حدیث 1:
• إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یَنْسَی وَ لَا یَسْهُو...: خداوند هرگز فراموش نمی‌کند و دچار اشتباه نمی‌شود. تنها آفریده‌ها هستند که فراموش می‌کنند و اشتباه دارند. خداوند فرموده که پروردگار تو فراموش‌کار نیست، به این معنا که همیشه از حال تو آگاه است و وقتی لازم باشد، فرشتگانش را می‌فرستد. عدم حضور فرشتگان به دلیل مشیت اوست، نه نسیان. کسانی که خدا را فراموش می‌کنند و به یاد روز قیامت نیستند، خدا نیز آنان را از یاد می‌برد. خداوند فرموده که مانند کسانی نباشید که او را فراموش کرده‌اند و نفس‌هایشان را از یاد برده‌اند. این افراد گمراه و گناهکار هستند. خداوند نیز در روز قیامت آنان را فراموش می‌کند، همان‌طور که آنان این روز را فراموش کرده‌اند.

باب 17 – حدیث 2:
• وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ...: خداوند فرمانروایی‌ای را در دست دارد که هیچ‌کس با او شریک نیست. قبض از جانب خداوند به معنای منع و بسط به معنای بخشش و وسعت است، چنان‌که فرموده: "وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ". این یعنی خداوند می‌گیرد و می‌بخشد و همه به سوی او بازمی‌گردند. قبض به معنای پذیرفتن نیز هست، چنان‌که در "وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ" آمده که یعنی خداوند صدقات را می‌پذیرد و به آنها پاداش می‌دهد. آسمان‌ها نیز به قدرت و توانایی خداوند در دست اوست، چنان‌که فرموده: "وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ". یمین به معنای دست قدرت و توانایی است و خداوند با قدرت بی‌نهایت خود، آسمان‌ها را در دست دارد.

شرح احادیث
باب 21 و 22 و 23 و 24
• فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یَسْخَرُ: خدای تبارک و تعالی استهزا و ریشخند و مکر نمی‌کند و فریب نمی‌دهد. اما خداوند آن‌ها را به جزای استهزا، ریشخند، مکر و فریبشان می‌رساند. خداوند از آنچه ستمکاران می‌گویند بسیار برتر و بالاتر است.
• إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ  قَالَ: أَنَا عِلْمُ اللَّهِ...: یعنی ظرف علم خداوند است که این علم مخلوق خداست نه اینکه عین ذات خدا باشد و قلب در اینجا به معنای عقل و فهم ادراک است و محوریت ایشان در عالم هستی است.
• وَ مَا الْحُجْزَهُ قَالَ...: خدا از آن بزرگتر است که بحجزه و غیر آن وصف شود و لیکن رسول خدا  امر خدا را میگیرد و ما آل محمد  امر پیغمبر خود را میگیریم و شیعیان ما امر ما را میگیرند.
• إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً مِنْ رَحْمَتِهِ...: خداوند آفریده‌هایی دارد که از نور و رحمتش خلق شده‌اند. ایشان، چشم، گوش و زبان خداوند در میان آفریدگانش هستند (یعنی جانشین و نماینده خدا) و به فرمان او عمل می‌کنند. آن‌ها امانت‌داران خداوند در اجرای دستوراتش هستند؛ بدی‌ها را از بین می‌برند، ظلم را متوقف می‌کنند، رحمت می‌آورند، ... وقتی پرسیدم این گروه چه کسانی هستند، فرمود که آن‌ها اوصیا (علیهم السلام) هستند.

شرح احادیث
باب 25 – حدیث 1:
• وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَهٌ...: یهود گفتند که خداوند کار خود را به پایان رسانده و دیگر چیزی اضافه یا کم نمی‌کند. خداوند برای رد این ادعا فرمود: "غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشاءُ"، یعنی خداوند هر طور که بخواهد روزی می‌دهد و بر اساس حکمت و مصلحت، گاهی نعمت را فراوان و گاهی کم می‌کند. طبق آنچه در حدیث تفسیر شده، معنی آیه این است که خداوند هر طور که بخواهد عمل می‌کند و تغییر و تبدیل می‌دهد. آیا نمی‌شنوی که خداوند می‌فرماید: "یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ"؟

شرح احادیث
باب 26 – حدیث 1 و 2:
• مَا ذَلِکَ الْغَضَبُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ  هُوَ الْعِقَابُ یَا عَمْرُو...: مراد غضب در آیه «وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوی»، عقاب است و هر کس فکر کند که خداوند عز و جل از چیزی به چیزی دیگر منتقل می‌شود یا از یک صفت به صفت دیگر تغییر می‌کند، او را به صفات مخلوقات توصیف کرده است. خداوند عز و جل تحت تأثیر چیزی قرار نمی‌گیرد و تغییر نمی‌کند که از حالتی به حالت دیگر یا از وصفی به وصفی دیگر بگردد.
• تفسیر آیه "فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ": یعنی زمانی که ما را سخت خشمگین کردند، از آنان انتقام گرفتیم: خداوند تبارک و تعالی خشمگین و اندوهگین نمی‌شود، بلکه دوستانی دارد که اندوهگین و خشمگین می‌شوند و خوشنود می‌گردند. این دوستان، آفریدگانی هستند که خداوند آنان را تدبیر فرموده و خوشنودی و خشم آنان را به خود نسبت داده است. این به دلیل آن است که آنان مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنند و نشانه‌ای از او هستند. خداوند مقصودش این نیست که اندوه و خشم به او می‌رسد، همان‌طور که به آفریدگانش می‌رسد...
باب 27 – حدیث 1 تا 3:
• مراد از آیه «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»: روحی است که خدا آن را اختیار کرده و برگزیده و آفریده و آن را به سوی خود نسبت داده و بر همه روح¬ها تفضیل داده و امر فرموده و از آن در آدم دمیده شده.