حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو سُمَیْنَةَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخُرَاسَانِیِّ خَادِمِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلامُ قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنَادِقَةِ عَلَی الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلامُ وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ أَیُّهَا الرَّجُلُ أَ رَأَیْتَ إِنْ کَانَ الْقَوْلُ قَوْلَکُمْ وَ لَیْسَ هُوَ کَمَا تَقُولُونَ أَ لَسْنَا وَ إِیَّاکُمْ شَرَعاً سَوَاءً وَ لَا یَضُرُّنَا مَا صَلَّیْنَا وَ صُمْنَا وَ زَکَّیْنَا وَ أَقْرَرْنَا فَسَکَتَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ إِنْ یَکُنِ الْقَوْلُ قَوْلَنَا وَ هُوَ کَمَا نَقُولُ أَ لَسْتُمْ قَدْ هَلَکْتُمْ وَ نَجَوْنَا فَقَالَ رَحِمَکَ اللَّهُ فَأَوْجِدْنِی کَیْفَ هُوَ وَ أَیْنَ هُوَ قَالَ وَیْلَکَ إِنَّ الَّذِی ذَهَبْتَ إِلَیْهِ غَلَطٌ هُوَ أَیَّنَ الْأَیْنَ وَ کَانَ وَ لَا أَیْنَ وَ هُوَ کَیَّفَ الْکَیْفَ وَ کَانَ وَ لَا کَیْفَ وَ لَا یُعْرَفُ بِکَیْفُوفِیَّةٍ وَ لَا بِأَیْنُونِیَّةٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِحَاسَّةٍ وَ لَا یُقَاسُ بِشَیْ ءٍ قَالَ الرَّجُلُ فَإِذاً إِنَّهُ لَا شَیْ ءَ إِذْ لَمْ یُدْرَکْ بِحَاسَّةٍ مِنَ الْحَوَاسِّ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَیْلَکَ لَمَّا عَجَزَتْ حَوَاسُّکَ عَنْ إِدْرَاکِهِ أَنْکَرْتَ رُبُوبِیَّتَهُ وَ نَحْنُ إِذَا عَجَزَتْ حَوَاسُّنَا عَنْ إِدْرَاکِهِ أَیْقَنَّا أَنَّهُ رَبُّنَا خِلَافُ الْأَشْیَاءِ قَالَ الرَّجُلُ فَأَخْبِرْنِی مَتَی کَانَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ أَخْبِرْنِی مَتَی لَمْ یَکُنْ فَأُخْبِرَکَ مَتَی کَانَ قَالَ الرَّجُلُ فَمَا الدَّلِیلُ عَلَیْهِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ إِنِّی لَمَّا نَظَرْتُ إِلَی جَسَدِی فَلَمْ یُمْکِنِّی فِیهِ زِیَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ فِی الْعَرْضِ وَ الطُّولِ وَ دَفْعِ الْمَکَارِهِ عَنْهُ وَ جَرِّ الْمَنْفَعَةِ إِلَیْهِ عَلِمْتُ أَنَّ لِهَذَا الْبُنْیَانِ بَانِیاً فَأَقْرَرْتُ بِهِ مَعَ مَا أَرَی مِنْ دَوَرَانِ الْفَلَکِ بِقُدْرَتِهِ وَ إِنْشَاءِ السَّحَابِ وَ تَصْرِیفِ الرِّیَاحِ وَ مَجْرَی الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النُّجُومِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِنَ الْآیَاتِ الْعَجِیبَاتِ الْمُتْقَنَاتِ عَلِمْتُ أَنَّ لِهَذَا مُقَدِّراً وَ مُنْشِئاً قَالَ الرَّجُلُ فَلِمَ احْتَجَبَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ إِنَّ الِاحْتِجَابَ عَنِ الْخَلْقِ لِکَثْرَةِ ذُنُوبِهِمْ فَأَمَّا هُوَ فَلَا یَخْفَی عَلَیْهِ خَافِیَةٌ فِی آنَاءِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ قَالَ فَلِمَ لَا تُدْرِکُهُ حَاسَّةُ الْبَصَرِ قَالَ لِلْفَرْقِ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ الَّذِینَ تُدْرِکُهُمْ حَاسَّةُ الْأَبْصَارِ مِنْهُمْ وَ مِنْ غَیْرِهِمْ ثُمَّ هُوَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ یُدْرِکَهُ بَصَرٌ أَوْ یُحِیطَ بِهِ وَهْمٌ أَوْ یَضْبِطَهُ عَقْلٌ قَالَ فَحُدَّهُ لِی قَالَ لَا حَدَّ لَهُ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ کُلَّ مَحْدُودٍ مُتَنَاهٍ إِلَی حَدٍّ وَ إِذَا احْتَمَلَ التَّحْدِیدَ احْتَمَلَ الزِّیَادَةَ وَ إِذَا احْتَمَلَ الزِّیَادَةَ احْتَمَلَ النُّقْصَانَ فَهُوَ غَیْرُ مَحْدُودٍ وَ لَا مُتَزَایِدٍ وَ لَا مُتَنَاقِصٍ وَ لَا مُتَجَزِّئٍ وَ لَا مُتَوَهَّمٍ قَالَ الرَّجُلُ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِکُمْ إِنَّهُ لَطِیفٌ سَمِیعٌ بَصِیرٌ عَلِیمٌ حَکِیمٌ أَ یَکُونُ السَّمِیعُ إِلَّا بِالْأُذُنِ وَ الْبَصِیرُ إِلَّا بِالْعَیْنِ وَ اللَّطِیفُ إِلَّا بِعَمَلِ الْیَدَیْنِ وَ الْحَکِیمُ إِلَّا بِالصَّنْعَةِ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ إِنَّ اللَّطِیفَ مِنَّا عَلَی حَدِّ اتِّخَاذِ الصَّنْعَةِ أَ وَ مَا رَأَیْتَ الرَّجُلَ مِنَّا یَتَّخِذُ شَیْئاً یَلْطُفُ فِی اتِّخَاذِهِ فَیُقَالُ مَا أَلْطَفَ فُلَاناً فَکَیْفَ لَا یُقَالُ لِلْخَالِقِ الْجَلِیلِ لَطِیفٌ إِذْ خَلَقَ خَلْقاً لَطِیفاً وَ جَلِیلًا وَ رَکَّبَ فِی الْحَیَوَانِ أَرْوَاحاً وَ خَلَقَ کُلَّ جِنْسٍ مُتَبَایِناً عَنْ جِنْسِهِ فِی الصُّورَةِ لَا یُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضاً فَکُلٌّ لَهُ لُطْفٌ مِنَ الْخَالِقِ اللَّطِیفِ الْخَبِیرِ فِی تَرْکِیبِ صُورَتِهِ ثُمَّ نَظَرْنَا إِلَی الْأَشْجَارِ وَ حَمْلِهَا أَطَایِبَهَا الْمَأْکُولَةَ مِنْهَا وَ غَیْرَ الْمَأْکُولَةِ فَقُلْنَا عِنْدَ ذَلِکَ إِنَّ خَالِقَنَا لَطِیفٌ لَا کَلُطْفِ خَلْقِهِ فِی صَنْعَتِهِمْ وَ قُلْنَا إِنَّهُ سَمِیعٌ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ أَصْوَاتُ خَلْقِهِ مَا بَیْنَ الْعَرْشِ إِلَی الثَّرَی مِنَ الذَّرَّةِ إِلَی أَکْبَرَ مِنْهَا فِی بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا وَ لَا تَشْتَبِهُ عَلَیْهِ لُغَاتُهَا فَقُلْنَا عِنْدَ ذَلِکَ إِنَّهُ سَمِیعٌ لَا بِأُذُنٍ وَ قُلْنَا إِنَّهُ بَصِیرٌ لَا بِبَصَرٍ لِأَنَّهُ یَرَی أَثَرَ الذَّرَّةِ السَّحْمَاءِ فِی اللَّیْلَةِ الظَّلْمَاءِ عَلَی الصَّخْرَةِ السَّوْدَاءِ وَ یَرَی دَبِیبَ النَّمْلِ فِی اللَّیْلَةِ الدَّجِیَّةِ وَ یَرَی مَضَارَّهَا وَ مَنَافِعَهَا وَ أَثَرَ سِفَادِهَا وَ فَرَاخِهَا وَ نَسْلِهَا فَقُلْنَا عِنْدَ ذَلِکَ إِنَّهُ بَصِیرٌ لَا کَبَصَرِ خَلْقِهِ قَالَ فَمَا بَرِحَ حَتَّی أَسْلَمَ.
________________________________________
ترجمه فارسی
محمد بن عبد اللَّه خراسانی، خادم حضرت امام رضا علیه السلام، گفت: مردی از زندیقان بر حضرت امام رضا علیه السلام وارد شد و جماعتی نزد ایشان بودند. امام علیه السلام به آن مرد فرمود: ای مرد، مرا خبر ده که اگر گفتار شما درست باشد و آنطور که میگویید نباشد، آیا ما و شما یکسان نیستیم؟ و آنچه نماز گزاردهایم و روزه داشتهایم و زکات دادهایم و اقرار نمودهایم، به ما ضرر نمیرساند؟ آن مرد سکوت کرد. پس امام علیه السلام فرمود: و اگر گفتار ما درست باشد و آنطور که ما میگوییم، آیا شما هلاک شده باشید و ما نجات یافته باشیم؟ آن مرد گفت: خدا تو را رحمت کند، مرا به [اثبات] وجود او بینیاز کن [و بگو] چگونه است و کجا است؟
حضرت فرمود: وای بر تو! آنچه تو به آن رسیدهای غلط است. او «أَیَّنَ الْأَیْنَ» (مکان را پدید آورده) و بود در حالی که مکانی نبود. و او «کَیَّفَ الْکَیْفَ» (چگونگی را پدید آورده) و بود در حالی که چگونگی نبود. او با چگونگی و با مکان شناخته نمیشود و با حواس درک نمیگردد و با هیچچیز قیاس نمیشود.
آن مرد گفت: پس در این صورت، او هیچ نیست، چون با هیچ حسی درک نمیشود. حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: وای بر تو! چون حواست از درک او عاجز شدند، تو پروردگاریش را انکار کردی؟ و ما، چون حواس ما از درک او عاجز شدند، یقین کردیم که او پروردگار ما و «خِلَافُ الْأَشْیاءِ» (به خلاف چیزها) است.
آن مرد گفت: پس به من خبر ده چه زمانی بود؟ حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: مرا خبر ده چه زمانی نبوده تا تو را خبر دهم چه زمانی بوده است.
آن مرد گفت: پس دلیل بر او چیست؟ حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: چون به بدن خود نظر کردم که در عرض و طول آن، و دفع ناخوشیها و جلب منفعت به سوی آن، قدرت بر زیادت و نقصانی ندارم، دانستم که این بنا را بناکنندهای هست و به او اقرار نمودم؛ همراه با آنچه میبینم از گردش فلک به قدرتش، و پدید آوردن ابرها و گرداندن بادها و روان شدن آفتاب و ماه و ستارگان و غیر اینها از نشانههای عجیب و محکم، دانستم که اینها را تقدیرکننده و پدیدآورندهای هست.
آن مرد گفت: پس چرا محتجب شده؟ حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: حجاب از خلق به جهت بسیاری گناهان ایشان است، و اما بر او هیچ پوشیدهای در طول شب و روز پنهان نیست.
آن مرد گفت: پس چرا حاسه دیده او را درنمییابد؟ حضرت فرمود: به جهت فرق میان او و خلقش که حاسه دیدگان، آنها را درمییابد. سپس او بزرگوارتر از آن است که دیدهای او را درک کند، یا خیالی به او احاطه نماید، یا عقلی او را درک کند.
آن مرد گفت: پس او را برایم حد و اندازه کن. حضرت فرمود: او را حدّی نیست. عرض کرد: چرا؟ حضرت فرمود: زیرا هر محدودی متناهی به حدی است و اگر احتمال تحدید داشته باشد، احتمال زیادت و اگر احتمال زیادت داشته باشد، احتمال نقصان نیز دارد. پس او محدود نیست، افزون و نقصان نمیپذیرد، تجزیه نمیگردد و به خیال در نمیآید.
آن مرد گفت: پس مرا خبر ده از قول شما که خدا لطیف، سمیع، بصیر، علیم و حکیم است. آیا شنوا جز با گوش، و بینا جز با چشم، و لطیف جز با کار دستها، و حکیم جز با صنعتگری میتواند باشد؟
حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: لطیف از ما آفریدگان، بر اساس گرفتن صنعت و ظرافت است... پس چگونه به خالق جلیل لطیف نگویند، در حالی که خلقی لطیف و جلیل آفریده و ارواح را در حیوان ترکیب نموده و هر جنسی را متفاوت از جنس دیگر در صورت خلق کرده است. همچنین به درختان و میوههای خوراکی و غیرخوراکی نظر میکنیم و میگوییم: خالق ما لطیف است، اما نه چون لطف خلقش در صنعت ایشان. و گفتیم او شنواست اما نه با گوش، زیرا هیچ صدایی از ذره تا بزرگتر، در خشکی و دریا بر او پنهان نیست. و گفتیم او بیناست اما نه با دیده، زیرا اثر پای مورچه سیاه را در شب تار بر سنگ سیاه میبیند و حرکت مورچه و منافع و مضار و نسل آنها را میبیند. پس گفتیم او بینا است نه چون بینایی خلقش.
راوی میگوید: پس آن مرد از جای خود نرفت تا آنکه اسلام آورد.
